काँग्रेसच्या काळात घराणेशाहीची लागण झाली असली, तरी आता तिने सर्वच राजकीय पक्षांना व्यापून टाकले आहे. बिहारमध्ये विधानसभा निवडणुकीचा हंगाम जवळ येताच एक जुनी परंपरा परत आली आहे. आता घराणेशाहीची व्याप्ती फक्त मुले आणि मुलींपुरती मर्यादित राहिलेली नाही; ती पुतणे, सुना, भाची, पत्नी आणि सासरे यांच्यासह प्रत्येक नात्यापर्यंत पसरली आहे. लोकशाही ही लोकांचीच असली पाहिजे; परंतु वास्तव असे आहे की बिहारच्या राजकारणात कुटुंबे खरी मतपेढी बनली आहेत.
भारतातील राजकीय घराणेशाहीची कहाणी काँग्रेसपासून सुरू झाली. देशाचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्यानंतर पक्षाची सूत्रे इंदिरा गांधी यांच्याकडे आली; परंतु हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की नेहरू जिवंत असताना इंदिरा गांधी निवडणूक राजकारणात सक्रिय नव्हत्या. त्यानंतर हा वारसा राजीव गांधी, सोनिया गांधी, राहुल गांधी आणि आता प्रियांका गांधी यांच्यापर्यंत आला.
१९५७ मध्ये चंपारणमधील काही काँग्रेस नेत्यांनी बिहारचे पहिले मुख्यमंत्री श्रीकृष्ण बाबू यांचे पुत्र शिवशंकर सिन्हा यांना विधानसभा निवडणुकीत उभे करण्याचा प्रस्ताव मांडला; पण श्रीकृष्ण बाबूंनी स्पष्ट सांगितले की, “जर माझा मुलगा निवडणूक लढवत असेल, तर मी स्वतः निवडणूक लढवणार नाही. कुटुंबातील फक्त एकाच व्यक्तीला तिकीट दिले पाहिजे.” या तत्त्वामुळे त्यांच्या मुलाला ते जिवंत असताना तिकीट नाकारण्यात आले. शिवशंकर १९६१ मध्ये त्यांच्या मृत्यूनंतरच आमदार झाले.
ही परंपरा फार काळ टिकली नाही. नंतर “राजकारण = कुटुंब” हे समीकरण मजबूत झाले. बिहारचे दिग्गज अनुग्रह नारायण सिंह यांचे पुत्र सत्येंद्र नारायण सिंह मुख्यमंत्री झाले. नंतर त्यांच्या चिरंजीव निखिल कुमार औरंगाबादचे खासदार आणि राज्यपालही झाले. त्यांच्या पत्नी श्यामा सिन्हा देखील खासदार होत्या. ललित नारायण मिश्रा यांचे कुटुंबदेखील बिहारच्या राजकारणात सक्रिय होते. त्यांचे भाऊ जगन्नाथ मिश्रा दोनदा मुख्यमंत्री झाले. त्यांचा मुलगा नितीश मिश्रा आज मंत्री आहे आणि त्यांचा नातू ऋषी मिश्रा आमदार आहे.
दुसरे काँग्रेस नेते एल. पी. शाही यांची सून वीणा शाहीदेखील मंत्री झाल्या. अशा प्रकारे काँग्रेसने पेरलेल्या घराण्याचे पालनपोषण बिहारने केले. सध्याच्या विधानसभा निवडणुकीत माजी मंत्री दिलकेश्वर राम यांचे पुत्र राजेश राम कुटुम्बा येथून निवडणूक लढवत आहेत. माजी मुख्यमंत्री केदार पांडे यांचे नातू शाश्वत केदार नरकटियागंज येथून निवडणूक लढवत आहेत. माजी मंत्री आदित्य सिंह यांची सून नीतू सिंह हिसुआ येथून निवडणूक लढवत आहेत.
जननेते कर्पुरी ठाकूर आणि बिहारचे पहिले मुख्यमंत्री श्रीकृष्ण सिंह यांनी त्यांच्या मुलांना त्यांच्या हयातीत राजकारणापासून दूर ठेवले होते; परंतु त्यांच्या मृत्यूनंतर कुटुंबाची सावली पुन्हा राजकारणात आली. श्रीकृष्ण सिंह यांचे पुत्र बंदिशंकर सिंह आमदार झाले, तर कर्पुरी ठाकूर यांचे पुत्र रामनाथ ठाकूर केंद्र सरकारमध्ये मंत्री झाले.
एकेकाळी घराणेशाहीच्या राजकारणाला विरोध करणारे समाजवादी अखेर त्यालाच बळी पडले आहेत. सध्याच्या विधानसभा निवडणुकीत जननेते कर्पुरी ठाकूर यांची नात जागृती ठाकूर ‘जनसुराज’च्या तिकिटावर निवडणूक लढवत आहेत.
बिहारमधील सर्वात प्रसिद्ध राजकीय कुटुंबांत लालू यादव आणि राबडी देवी यांचे नाव प्रथम येते. लालूंनी दोनदा मुख्यमंत्री म्हणून काम केले, आणि जेव्हा ते तुरुंगात गेले, तेव्हा त्यांनी त्यांच्या पत्नी राबडी देवी यांना खुर्ची सोपवली. आता त्या कुटुंबातील दुसरी पिढी राजकारणात आहे. राबडी देवी विधान परिषदेत विरोधी पक्षनेत्या आहेत. धाकटा मुलगा तेजस्वी यादव विधानसभेत विरोधी पक्षनेते आहे, मोठा मुलगा तेजप्रताप यादव आमदार आहे, आणि मोठी मुलगी डॉ. मीसा भारती राज्यसभेच्या खासदार आहेत.
राष्ट्रीय जनता दलाचे राजकारण पूर्णपणे लालू कुटुंबाभोवती फिरते. तिकिटांपासून ते प्रचाराच्या रणनीतींपर्यंत प्रत्येक निर्णयावर ‘कुटुंबाचा शिक्का’ असतो. रामविलास पासवान यांचा पक्ष ‘लोक जनशक्ती पक्ष’ (लोजप) देखील घराणेशाहीचे उत्तम उदाहरण आहे. त्यांच्या हयातीत कुटुंबातील सर्वांना पक्षात पद किंवा तिकीट मिळाले. भाऊ पशुपती पारस, दुसरा भाऊ रामचंद्र पासवान, मुलगा चिराग पासवान आणि पुतण्या प्रिन्स पासवान हे सर्व खासदार झाले.
रामविलास पासवान यांच्या निधनानंतर लोजप दोन गटात विभागला गेला – एकाचे नेतृत्व पारस करत होते, तर दुसरे चिराग पासवान करत होते. चिराग पासवान आता केंद्रीय मंत्री आहेत, आणि त्यांनी या निवडणुकीत त्यांच्या पुतण्याला, सीमांत मृणाल यांना, गारखा विधानसभा मतदारसंघातून उमेदवारी दिली आहे. त्यांच्या मेहुणे अरुण भारती आधीच जमुईचे खासदार आहेत.
‘हिंदुस्थानी अवामी मोर्चा’ (हम)मधील प्रत्येक घरासाठी तिकीटे माजी मुख्यमंत्री आणि ‘हम’ पक्षाचे संरक्षक जीतन राम मांझी यांनी त्यांच्या कुटुंबाला राजकारणात स्थापित करण्यात कोणतीही कसर सोडली नाही. त्यांचा मुलगा डॉ. संतोष सुमन मंत्री आहेत, सून दीपा मांझी आमदार आहेत, आणि मेहुणी ज्योती देवी यांनाही तिकीट मिळाले आहे. या वेळीही मांझी यांनी त्यांची सून आणि मेहुणी या दोघींनाही उमेदवारी दिली आहे. म्हणजेच ‘हम’ पक्षातही “घर प्रथम, जनता नंतर” हीच नीती आहे.
भाजपने घराणेशाहीपासून आपले अंतर राखले असल्याचा दावा केला, तरी बिहारमध्ये त्यांच्या धोरणात वेगळा दृष्टिकोन दिसून येतो. भाजपने माजी मंत्री शकुनी चौधरी यांच्या मुलाला तारापूर येथून, माजी मुख्यमंत्री जगन्नाथ मिश्रा यांच्या मुलाला झांझरपूर येथून, माजी मंत्री दिग्विजय सिंह यांच्या कन्येला जमुई येथून, माजी खासदार गोपाल नारायण सिंह यांच्या कन्येला औरंगाबाद येथून, माजी आमदार नवीन किशोर सिन्हा यांच्या पुत्राला बांकीपूर येथून, माजी खासदार अजय निषाद यांच्या पत्नीला औराई येथून, तसेच माजी आमदार सुनील पांडे यांच्या पुत्राला तारारी येथून तिकीट दिले आहे.
प्राणपूर येथून निशा सिंह, परिहार येथून गायत्री देवी, बरहरा येथून राघवेंद्र प्रताप सिंह, दिघा येथून संजीव चौरसिया, मधुबन येथून राणा रणधीर आणि गोरियाकोठी येथून देवेशकांत सिंह हे सर्व राजकीय कुटुंबातून येतात. भाजप वैचारिकतेवर आधारित पक्ष असल्याचा दावा करत असला तरी तिकीटवाटपात कुटुंबीय गतिशीलता स्पष्टपणे जाणवते.
संयुक्त जनता दलाची परिस्थितीही वेगळी नाही. २०२५ च्या बिहार विधानसभा निवडणुकीसाठी तिकीट वाटप करताना त्यांनी उघडपणे घराणेशाहीच्या राजकारणाला प्रोत्साहन दिले आहे. ‘एनडीए’चा घटक पक्ष म्हणून, संयुक्त जनता दलाने जवळजवळ प्रत्येक मतदारसंघात राजकीय कुटुंबांच्या वंशजांवर विश्वास ठेवला आहे.
खासदार लवली आनंद यांच्या मुलाला नवीनगरमधून तिकीट देण्यात आले आहे, तर माजी मंत्री मंजू वर्मा यांच्या मुलाला चेरिया बरियारपूरमधून उमेदवारी दिली आहे. माजी खासदार अरुण कुमार यांच्या मुलाला घोसीमधून उमेदवारी मिळाली आहे. कोमल सिंह गायघाटमधून संयुक्त जनता दलाच्या उमेदवार आहेत, तर त्यांची आई वीणा सिंह लोक जनशक्ती पक्षाच्या खासदार आहेत — म्हणजेच आई आणि मुलगा वेगवेगळ्या पक्षांकडून निवडणूक लढवत आहेत.
माजी मंत्री नरेंद्र सिंह यांच्या मुलाला चकाई, माजी खासदार प्रभुनाथ सिंह यांच्या मुलाला मांझी येथून आणि माजी खासदार ब्रह्मानंद मंडल यांच्या मुलाला जमालपूर येथून तिकीट देण्यात आले आहे. माजी आमदार रामचंद्र साहनी यांच्या मुलाला मोरवा येथून, जनार्दन मांझी यांच्या मुलाला अमरपूरमधून, राजीव रंजन यांच्या मुलाला इस्लामपूरमधून आणि माजी राज्यपाल सत्यदेव नारायण आर्य यांच्या मुलाला राजगीरमधून उमेदवारी दिली आहे.
वारिसनगर येथील आमदार अशोक सिंह यांचे पुत्र, बरौली येथील माजी मंत्री ब्रजकिशोर सिंह यांचे पुत्र, कुशेश्वरस्थान येथील माजी मंत्री डॉ. अशोक राम यांचे पुत्र, साक्रा येथील मंत्री अशोक चौधरी यांचे पुत्र, मिनापूर येथील माजी मंत्री दिनेश कुशवाह यांचे पुत्र आणि बारबिघा येथील माजी आमदार आर. पी. शर्मा यांच्या पुत्राला तिकीट देण्यात आले आहे.
माजी आमदार रामबालक सिंह यांच्या पत्नी रवीना कुशवाह यांना विभूतीपूर येथून उमेदवारी देण्यात आली आहे. संयुक्त जनता दलातील उमेदवार यादीतील जवळजवळ प्रत्येक नाव राजकीय कुटुंबाशी संबंधित आहे. बिहारच्या राजकारणातील कुटुंबे, लहान पक्ष, मोठे नातेवाईक, व्हीआयपी आणि ‘आरएलएसपी’ हे तथाकथित लहान पक्षदेखील या ‘कुटुंब प्रथम’ सूत्रापासून मुक्त नाहीत.
व्हीआयपी प्रमुख मुकेश साहनी यांनी त्यांचा भाऊ संतोष साहनी यांना गौडा-बौराम येथून उमेदवारी दिली आहे. गुलाब यादव यांची मुलगी बाबूबारी येथून निवडणूक लढवत आहे. ‘सीपीआय(एम)’ राज्य सचिव रामनरेश पांडे यांचे पुत्र राकेश पांडे हरलाखी येथून निवडणूक लढवत आहेत.
‘आरएलएसपी’ प्रमुख उपेंद्र कुशवाह यांनी त्यांच्या पत्नी स्नेहलता कुशवाहा यांना सासाराम येथून तिकीट दिले. ‘आरएलएसपी’ नेते पशुपती पारस यांचे पुत्र यशराज पासवान यांनीही उमेदवारी अर्ज दाखल केला. बिहारमध्ये ही परंपरा इतकी सामान्य झाली आहे की आता “घराणे” म्हणणे सामान्य वाटते.
२०२५ च्या बिहार निवडणुकीसाठी प्रशांत किशोर यांच्या ‘जन सूरज’ चळवळीने उमेदवारांची यादी जाहीर केली, तेव्हा राजकीय वर्तुळात एक नवीन वाद निर्माण झाला. ‘नवीन राजकारण’ असल्याचा दावा करणाऱ्या प्रशांत किशोर (पीके) यांच्या या प्रयोगाला आता त्याच जुन्या आरोपांचा सामना करावा लागत आहे. या पक्षाच्या अनेक उमेदवारांची पार्श्वभूमी थेट राजकीय कुटुंबांशी जोडलेली आहे.
अस्थवन मतदारसंघातील उमेदवार लता सिंह यांचे नावदेखील याच कारणास्तव चर्चेत आहे. त्या संयुक्त जनता दलाचे माजी राष्ट्रीय अध्यक्ष आरसीपी सिंह यांची मुलगी आहेत. गेल्या विधानसभा निवडणुकीत त्या उमेदवार असतील, अशी अटकळ होती — ती आता खरी ठरली आहे. ‘जन सूरज’ने त्यांना तिकीट दिले आहे. पक्षाने बिहारचे माजी मुख्यमंत्री कर्पुरी ठाकूर यांची नात डॉ. जागृती ठाकूर यांना मोरवा मतदारसंघातून उमेदवारी दिली आहे.
खगरियासाठी जयंती पटेल यांचे नावही यादीत आहे. त्या संयुक्त जनता दलाशी संबंधित असून एक यशस्वी महिला उद्योजक म्हणून ओळखल्या जातात. आरसीपी सिंह यांच्या जवळच्या मानल्या जाणाऱ्या जयंती आता ‘जन सूरज’च्या तिकिटावर निवडणूक लढवत आहेत.
बिहारचे राजकारण जातीय समीकरणांवर आधारित आहे. अशा परिस्थितीत ‘कुटुंब’ हे केवळ रक्ताचे नाते नाही, तर एक मतपेढी देखील आहे. मतदार नावे, चेहरे आणि वंश ओळखतात. म्हणूनच नेते त्यांच्या कुटुंबातील सदस्यांना तिकीट देऊन त्यांच्या ‘मान्यताप्राप्त ब्रँड’चा फायदा घेतात. घराणेशाहीचे राजकारण आता केवळ नैतिक वादविवाद राहिलेले नाही, तर एक निवडणूक रणनीती बनले आहे. या रणनीतीने राजकारणाला घराणेशाही संरक्षणाच्या मोहिमेपासून ते सार्वजनिक सेवेच्या मोहिमेत रूपांतरित केले आहे.
भागा वरखेडे
