दिल्लीत झालेल्या भारताच्या महत्त्वाकांक्षी ‘ग्लोबल एआय समिट’च्या सुरुवातीला एका खासगी विद्यापीठाने एका चीनी रोबोटला स्वतःचा असल्याचा दावा केल्याने देशाची नाचक्की झाली. ‘ग्लोबल साउथ’मध्ये भारताच्या आघाडीच्या प्रगतीवर अनेकदा टीका करणाऱ्या पाश्चात्य माध्यमांना ग्रेटर नोएडा येथील ‘गलगोटियास विद्यापीठा’कडून टीकेची आणखी एक संधी उपलब्ध करून दिली. या कृतीमुळे पाश्चात्य माध्यमांमध्ये बरीच चर्चा झाली. यातून एक निष्कर्ष निघाला, तो म्हणजे तांत्रिक शिक्षणात खासगी क्षेत्राचा किती प्रमाणात गैरवापर होऊ शकतो. मूलभूत गुणवत्तेशी तडजोड करून आपण देशासाठी कोणते भविष्य घडवत आहोत, हेदेखील या निमित्ताने अधोरेखित करते.नवी दिल्लीत जागतिक पातळीवरील ‘एआय समिट’च्या प्रदर्शनात ‘एआय’ संबंधित वस्तूंचे प्रदर्शन मांडण्यात आले होते. या प्रदर्शनात सहभागी झालेल्या नोएडातील ‘गलगोटियास विद्यापीठा’ने केलेल्या दाव्याने जगात भारताची नाचक्की झाली. या घटनेने देशातील वेगाने वाढणाऱ्या नकारात्मक प्रवृत्तीवरही प्रकाश टाकला. शॉर्टकटद्वारे जलद यश मिळवण्याचा प्रयत्न अंगलट येतो, हे या निमित्ताने पुन्हा दिसले. विडंबनाची गोष्ट म्हणजे, या घटनेने ‘ग्लोबल एआय समिट’च्या संदर्भात अनेक प्रश्न उपस्थित केले गेले. ‘गलगोटियास विद्यापीठा’तील धोरणकर्त्यांनी हे का विचारात घेतले नाही, की चीनी बनावटीच्या रोबोटला स्वतःचे यश म्हणून दावा केल्याने देशाची प्रतिष्ठा खराब होईल. विद्यापीठ आता स्पष्टीकरण देत आहे, की त्यांनी रोबोट बनवल्याचा दावा केला नव्हता. दुसरीकडे, ज्या सरकारी अधिकाऱ्यांनी विद्यापीठाला योग्य ती काळजी न घेता ‘एआय समिट’मध्ये स्टॉल लावण्याची परवानगी दिली, त्यांनाही जबाबदार धरले पाहिजे.
गेल्या काही वर्षांत भारताने कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित तंत्रज्ञान आणि रोबोटिक उत्पादन क्षेत्रात निश्चितच मोठी प्रगती केली आहे. तरुणांचा देश असलेल्या भारताने अमेरिका आणि चीननंतर ‘एआय’ क्षेत्रात तिसरे स्थान मिळवले आहे. वास्तव असे आहे, की जगातील सर्वात मोठी लोकसंख्या असलेल्या भारताकडे मुबलक कामगार आहेत. शेतीपासून ते औषध आणि उत्पादन क्षेत्रांपर्यंतच्या क्षेत्रात ‘एआय’ आणि ‘रोबोटिक्स’चा वापर वाढत असताना आणि भारताकडे भरपूर कर्मचारी असले, तरी काळाशी जुळवून घेतले पाहिजे. आपण ‘एआय’ आणि ‘रोबोटिक्स’चा स्वीकार केला पाहिजे; परंतु सावधगिरीने. त्याच वेळी आपण ‘एआय’ जगतात आपली विश्वासार्हतादेखील स्थापित केली पाहिजे. असे असताना देशाला ‘गलगोटियास विद्यापीठा’सारख्या विद्यापीठाच्या खोटारडेपणामुळे खाली पाहावे लागले. आपली संशोधन आणि विकास व्यवस्था इतकी मजबूत असावी, की कोणत्याही संस्थेला परदेशी उत्पादन स्वतःचे असल्याचा दावा करण्याची गरज नाही. अन्यथा, केवळ ‘एआय समिट’च नाही, तर देशाच्या प्रतिष्ठेलाही धक्का पोहोचू शकतो. देशातील संशोधन संस्था आणि विद्यापीठांनी हे लक्षात घेतले पाहिजे, की आजच्या कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि इंटरनेटच्या युगात कोणत्याही शोधाबद्दल खोटे दावे करणे अशक्य आहे. खरे तर, अशा कृती संस्थेच्या आणि देशाच्या प्रतिष्ठेलाच हानी पोहोचवतात. येत्या काळात कृत्रिम बुद्धिमत्ता कोणत्याही देशाच्या ताकदीचा आणि समृद्धीचा पाया बनेल यात शंका नाही; परंतु या मार्गावर यश मिळविण्यासाठी, देशातील संशोधन आणि विकासाचा पाया मजबूत करणे आवश्यक आहे. अन्यथा, खोट्या दाव्यांमुळे देशाला अस्वस्थ परिस्थितीचा सामना करावा लागू शकतो. यामुळे देशाच्या प्रतिष्ठेलाही हानी पोहोचू शकते.आज भारताला रोबोटिक्ससाठी एक मजबूत परिसंस्था विकसित करण्याची आवश्यकता आहे. हे साध्य करण्यासाठी देशाकडे तांत्रिक क्षमता आणि प्रतिभा आहे; परंतु पायाभूत सुविधांच्या आव्हानांना तोंड देण्यासाठी सरकारी पाठिंबा आणि सर्व अभियांत्रिकी शाखांमध्ये चांगले समन्वय आवश्यक आहे.
१९६० च्या दशकात रोबोटिक्सचा पाया रचणाऱ्या अमेरिकेशी स्पर्धा करण्यासाठी आपल्याला नक्कीच काही वेळ लागेल. भारतीय उद्योग अजूनही बाल्यावस्थेत असताना, आज देशातील प्रत्येक ‘आयआयटी’मध्ये ‘रोबोटिक्स लॅब’ आहे. आपल्या जलद प्रगतीचा आपल्याला अभिमान बाळगण्यास हरकत नाही; परंतु नवी दिल्लीतील ‘इंडिया एआय इम्पॅक्ट समिट’ गैरव्यवस्थापन आणि गैरव्यवस्थापनाचे आरोप समोर येत असताना, एका खासगी विद्यापीठाच्या सहभागामुळे त्यांच्यावर टीका होत आहे. ‘गलगोटियास विद्यापीठा’वर शिखर परिषदेत चीनी बनावटीचा रोबोट कुत्रा सादर केल्याचा आरोप करण्यात आला होता आणि तो त्यांचा स्वतःचा असल्याचा दावा करण्यात आला होता. या घटनेमुळे ‘सोशल मीडिया’वर व्यापक चर्चा सुरू झाली. विद्यापीठाने म्हटले आहे, की ही घटना गैरसमजामुळे घडली आहे. त्यांनी शिखर परिषदेतील आपला स्टॉल रिकामा केल्याचेही जाहीर केले.‘सोशल मीडिया’ प्लॅटफॉर्म एक्स वर दिलेल्या निवेदनात, ‘गलगोटियास विद्यापीठा’ने लिहिले आहे, की आमच्या स्टॉलवरील आमच्या एका प्रतिनिधीला तांत्रिक माहितीची योग्य माहिती देण्यात आली नव्हती. कॅमेऱ्यासमोर येण्याच्या उत्साहात, त्यांना माध्यमांशी बोलण्याचा अधिकार नसतानाही उत्पादनाबद्दल चुकीची माहिती दिली. या विद्यापीठाच्या प्रा. नेहा सिंग या रोबोट कुत्र्याबद्दल मीडियाशी बोलणाऱ्या पहिल्या होत्या. त्यांनी सांगितले, की हा रोबोट तिथे विकसित केला गेला आहे. यामुळे ‘गॅलगोटियास विद्यापीठा’ला ‘सोशल मीडिया’वर ट्रोल करण्यात आले. प्रा. सिंग यांचा एक व्हिडीओ आता ‘सोशल मीडिया’वर व्हायरल होत आहे. त्या दावा करतात, की ‘एंड-टू-एंड इंजिनीअरिंग’ पासून ते ‘अॅप्लिकेशन’पर्यंत सर्व काही विद्यापीठात विकसित केले गेले आहे. त्यांनी दावा केला, की ‘गॅलगोटियास विद्यापीठा’मध्ये भारतातील पहिले ड्रोन सॉकर अरेना आहे. तिथे विद्यार्थी गेम खेळतात, ते उडवतात आणि नवीन आणि सुधारित वैशिष्ट्यांसह ते विकसित करत आहेत. या व्हिडीओमध्ये प्राध्यापक दाखवत असलेला ड्रोन दक्षिण कोरियाची कंपनी हेल्सेलने बनवलेल्या ड्रोनसारखाच आहे. हेल्सेलच्या वेबसाइटनुसार, फुटबॉल हा जगभरातील सर्वात लोकप्रिय खेळ आहे आणि या पार्श्वभूमीवर, फुटबॉल आणि ड्रोन एकत्र करून या खेळाची एक नवीन आवृत्ती तयार करण्यात आली आहे. तिथेही ‘गॅलगोटियास विद्यापीठ’ उघड्यावर पडले.‘गॅलगोटियास विद्यापीठ’ २०११ मध्ये उत्तर प्रदेशातील ग्रेटर नोएडा येथे सुरू झाले. त्याचे संस्थापक सुनील गलगोटिया आहेत. ते ‘गलगोटिया पब्लिकेशन्स’चे मालक आहेत. या विद्यापीठाच्या वेबसाइटनुसार, सुनील गलगोटिया हे नवी दिल्लीतील कनॉट प्लेस येथील त्यांच्या कुटुंबाच्या पुस्तकांच्या दुकानात, ‘ईडी गलगोटिया अँड सन्स’ येथे काम करत होते. १९८० मध्ये त्यांनी एक प्रकाशन गृह सुरू करण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी ‘गलगोटिया पब्लिकेशन्स’ या नावाने त्यांचे प्रकाशन सुरू केले. गलगोटिया यांनी सुरुवातीला त्यांचे पहिले पुस्तक प्रकाशित करण्यासाठी नऊ हजार रुपये कर्ज घेतले होते. परदेशात शिक्षणासाठी ‘सॅट’, ‘टॉफेल’, ’जीआरई’ आणि ‘जीएमएटी’ परीक्षांचे प्रकाशन हक्क मिळवण्यात या प्रकाशन गृहाला यश मिळाले. त्यानंतर त्यांनी पुस्तकांमधून बाहेर पडून शिक्षण क्षेत्रात प्रवेश करण्याचा निर्णय घेतला.
२००० मध्ये त्यांनी ४० विद्यार्थ्यांसह ‘गलगोटियास इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅनेजमेंट अँड टेक्नॉलॉजी’ सुरू केली. त्याच वर्षी ‘गलगोटियास कॉलेज ऑफ इंजिनीअरिंग अँड टेक्नॉलॉजी’ची स्थापना झाली. या दोन्ही संस्थांनी नंतर २०११ मध्ये ‘गॅलगोटियास विद्यापीठा’ची स्थापना केली. आज ग्रेटर नोएडामध्ये ५२ एकरांवर त्याचा कॅम्पस आहे. ‘गॅलगोटियास विद्यापीठा’चा दावा आहे, की दिलेल्या शैक्षणिक सत्रात अंदाजे ४० देशांतील अंदाजे ४० हजार विद्यार्थी तेथे शिक्षण घेतात. जगभरातील ९६ देशांमध्ये त्याचे एक लाखांहून अधिक माजी विद्यार्थी आहेत. हे विद्यापीठ अनुदान आयोग मान्यताप्राप्त विद्यापीठ पॉलिटेक्निक, पदवीपूर्व, पदव्युत्तर आणि पीएचडी शिक्षण देते. विद्यापीठ त्याच्या २० संस्थांत दोनशे कार्यक्रम घेण्याचा दावा करते. या विद्यापीठाला ‘फार्मसी कौन्सिल ऑफ इंडिया’, ‘बार कौन्सिल ऑफ इंडिया’, ‘इंडियन नर्सिंग कौन्सिल’, ‘नॅशनल कौन्सिल फॉर टीचर एज्युकेशन’ आणि ‘नॅशनल कौन्सिल फॉर हॉटेल मॅनेजमेंटच्या नॉर्म्स’नेदेखील मान्यता दिली आहे. सुनील गलगोटिया हे विद्यापीठाचे कुलगुरू आहेत आणि त्यांचा मुलगा ध्रुव हे त्याचे ‘सीईओ’ आहेत. सुनील यांची मुलगी आराधना ही विद्यापीठाची ‘ऑपरेशन्स डायरेक्टर’ आहे. गलगोटियास विद्यापीठाचे म्हणणे आहे, की त्यांचे ध्येय बहुविद्याशाखीय आणि आंतरविद्याशाखीय शिक्षण, संशोधन आणि नवोपक्रमात उत्कृष्ट कामगिरी करणारी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर प्रसिद्ध संस्था बनणे आहे. त्यात असेही म्हटले आहे, की त्यांचे उद्दिष्ट जागतिक स्तरावर स्पर्धात्मक आणि त्यांच्या क्षेत्रात लीडर बनण्यास तयार असलेले पदवीधर निर्माण करणे आहे. तथापि, ‘गॅलगोटियास विद्यापीठ’वादात अडकण्याची ही पहिलीच वेळ नाही. २०२४ च्या लोकसभा निवडणुकीदरम्यान, विद्यार्थ्यांच्या एका गटाने संपत्ती वाटप आणि वारसा कराच्या मुद्द्यावरून नवी दिल्लीतील काँग्रेस मुख्यालयाबाहेर निदर्शने केली. त्यांनी ‘आधी आपण मतदान करू, मग आपण मंगळसूत्र घेऊ’ असे लिहिलेले पोस्टर हातात धरले होते. गेल्या वर्षी जूनमध्ये ‘गॅलगोटियास विद्यापीठ’कॅम्पसच्या ब्लॉक बी मध्ये विद्यार्थ्यांच्या दोन गटांमधील हाणामारीचा व्हिडीओ व्हायरल झाला होता. आंतरराष्ट्रीय पातळीवर यशाचा दावा करणारे, संशोधनात अव्वल असल्याचे सांगणारे विद्यापीठ त्याच्या ‘कर्तृत्त्वा’मुळे वादाचे केंद्र ठरले नाही, तर त्याच्यामुळे देशाचीही मान खाली गेली.
भागा वरखडे
