धर्म, पंथ जेव्हा उंबरठे ओलांडून रस्त्यावर येतात, तेव्हा संघर्ष हा ठरलेलाच असतो. वास्तविक देव, अल्ला, येशू असो की अन्य धर्मिय देवता — ती चराचरांत असते. सर्वशक्तिमान असलेल्या या देवतांच्या नावांच्या घोषणा देत पुन्हा त्यांच्या धर्मियांनी शक्तीप्रदर्शन करून त्यांना काय साध्य करायचे असते, हा प्रश्न निरुत्तरित राहतो.
गेल्या महिन्यापासून देशात सुरू झालेले ‘आय लव्ह मोहम्मद’ अभियान असो, की त्याला प्रत्युत्तर म्हणून सुरू करण्यात आलेली ‘आय लव्ह महाकाल’सारखी अभियाने — ही दोन धर्मियांत तणाव वाढवणारी आहेत. लोकांचे मूलभूत प्रश्नांवरून लक्ष विचलित करण्यासाठी राजकारण्यांना अशी अभियाने हवीच असतात; परंतु त्यामुळे त्यात सामान्यांचे नुकसान होत असते.
ईश्वर अल्लाह तेरे नाम,
सबको सन्मति दे भगवान।
सबको सन्मति दे भगवान,
सारा जग तेरी सन्तान॥
इस धरती पर बसने वाले,
सब हैं तेरी गोद के पाले।
कोई नीच ना कोई महान,
सबको सन्मति दे भगवान॥
जातों नस्लों के बँटवारे,
झूठ कहा ये तेरे द्वारे।
तेरे लिए सब एक समान,
सबको सन्मति दे भगवान॥
जनम का कोई मोल नहीं है,
जनम मनुष का तोल नहीं है।
करम से है सबकी पहचान,
सबको सन्मति दे भगवान॥
ईश्वर अल्लाह तेरे नाम,
सबको सन्मति दे भगवान।
सबको सन्मति दे भगवान,
सारा जग तेरी सन्तान॥
महात्मा गांधी यांचे हे भजन प्रत्येकाने आचरणात आणले, तर वाद होण्याचे काहीच कारण नाही. परंतु आपल्याला नेत्यांचे, महापुरुषांचे पुतळे उभारण्यात जेवढा रस आहे, तेवढा त्यांची शिकवण आचरणात आणण्यात नाही. धार्मिक उत्सव हे कुणाच्या मनात दहशत निर्माण करण्यासाठी नसतात, याचे भान राहिलेले नाही.
आपल्या दैवतावर प्रेम दाखवण्यात काही गैर नाही; परंतु हे करताना त्याचे प्रदर्शन करण्याची काहीच आवश्यकता नाही. आपल्या धर्माची शिकवण काय आहे, आणि आपण करतो काय — याचे भान आता हरपले आहे.
गेल्या महिन्यात उत्तर प्रदेशातून सुरू झालेले ‘आय लव्ह मोहम्मद’ अभियान थेट अहिल्यानगरपर्यंत पोहोचले. अजूनही त्यावरून दंगली सुरू आहेत. पैगंबर मोहम्मद (स.) यांच्यावर श्रद्धा असायलाच हवी — त्यात काहीच गैर नाही; परंतु ज्यांच्यावर श्रद्धा ठेवायची, त्यांच्याच विचाराला तिलांजली देणे हे चुकीचे आहे.
इस्लाममध्ये मूर्तीपूजा पूर्णपणे निषिद्ध आहे. मोहम्मद यांची कोणतीही प्रतिमा, चित्र किंवा पुतळा तयार करणे निषिद्ध आहे, कारण इस्लामचा मुख्य संदेश कोणत्याही प्रतिमेची पूजा करण्यावर नाही, तर एकाच देवाच्या भक्तीवर आधारित आहे.
तथापि, उत्तर प्रदेशानंतर आता देशभरातील ठराविक मुस्लिमांत एक नवीन ट्रेंड दिसून येत आहे. प्रश्न असा आहे की, मोहम्मद पैगंबर यांचे चित्र तयार करण्यास मनाई असताना अशा भावनिक घोषणांद्वारे धार्मिक आणि राजकीय फायदा मिळवण्याचे प्रयत्न न्याय्य मानले जाऊ शकतात का?
पैगंबरांनी एकेश्वरवादाचा संदेश दिला आणि सर्व प्रकारच्या मूर्तीपूजेचा निषेध केला. त्यामुळे ‘आय लव्ह मोहम्मद’ सारख्या कृती इस्लामच्या आत्म्याशी विसंगत वाटतात. येथे प्रश्न पैगंबर मोहम्मद यांच्याबद्दल प्रेम आहे की नाही, हा नाही — तर ते प्रेम कसे व्यक्त केले जाते, हा आहे. इस्लाममध्ये आपल्या पैगंबरावर प्रेम दाखवण्याचा मार्ग म्हणजे त्यांच्या मार्गाचे अनुसरण करणे आणि त्यानुसार वागणे — घोषणा आणि पोस्टर्सद्वारे गोंधळ निर्माण करणे नाही.
कानपूर, बरेली, अहमदाबाद, जालंधर अशा शहरांसह देशभरात ‘आय लव्ह मोहम्मद’ अभियानाचे पडसाद उमटले. मध्य प्रदेशात तर त्याविरोधात ‘आय लव्ह महाकाल’सारखे बालिश अभियान सुरू करून उत्तर देण्यात आले.
उत्तर प्रदेशातील अनेक शहरांमध्ये ‘आय लव्ह मोहम्मद’ असे लिहिलेले पोस्टर्स, भिंतीवरील मोठे बॅनर आणि झेंडे दिसू लागले आहेत. जरी हे बॅनर धार्मिक प्रेमाचे प्रदर्शन म्हणून सादर केले जात असले, तरी त्यामागे खोलवरचा राजकीय हेतू आहे, असे तज्ज्ञांचे मत आहे.
ही केवळ एक साधी घोषणा नाही, तर धार्मिक भावना भडकवण्याचे आणि समाजात तणाव निर्माण करण्याचे जाणूनबुजून केलेले षड्यंत्र आहे. या बॅनरचा उद्देश केवळ स्वतःच्या समुदायात धार्मिक उत्साह निर्माण करणे नाही, तर इतर धर्माच्या लोकांनाही भडकवणे आहे.
सार्वजनिक ठिकाणी लावलेले हे पोस्टर्स जेव्हा इतर समुदायांच्या वस्ती असलेल्या भागात लावले जातात, तेव्हा ते स्वाभाविकपणे संघर्ष निर्माण करतात. जेव्हा एखाद्या परिसरात एक गट ‘आय लव्ह मोहम्मद’ झेंडे किंवा बॅनर घेऊन जातो, तेव्हा दुसरा गट त्याला चिथावणी देणारे कृत्य मानतो.
हळूहळू वातावरण तापते आणि लहान वाद मोठ्या दंगलींमध्ये रूपांतरित होतात. प्रशासन अनेकदा घोषणा देणाऱ्यांवर किंवा पोस्टर चिकटवणाऱ्यांवर कठोर कारवाई करत नाही, कारण ते धार्मिक भावनांचा विषय म्हणून दाखवले जाते.
परंतु प्रश्न असा उद्भवतो की, जेव्हा इस्लामिक शिकवणीत चित्रे आणि मूर्तींना स्थान नाही, तेव्हा या पोस्टर्सना धार्मिक स्वातंत्र्य कसे मानले जाऊ शकते? हे स्पष्ट आहे की, प्रशासकीय हलगर्जीपणामुळे हे कट फोफावत आहेत.
धार्मिक घोषणा आणि बॅनरचा आणखी एक प्रमुख पैलू राजकीयदृष्ट्या जोडलेला आहे. प्रत्येक निवडणुकीच्या हंगामात विशिष्ट समुदायाच्या भावना भडकवून मते मिळवणे ही एक सामान्य पद्धत बनली आहे. ‘आय लव्ह मोहम्मद’ चळवळही असाच खेळ खेळत असल्याचे दिसते.
सामान्य लोकांच्या श्रद्धेचा शस्त्र म्हणून वापर केल्याने सामाजिक पर्यावरण प्रदूषित होतेच; शिवाय दंगलींची भीती निर्माण होऊन राजकीय ध्रुवीकरणालाही चालना मिळते.
या घटनांमुळे सामान्य नागरिक सतत भीतीच्या छायेत जगत आहेत. पोस्टर्स लावलेल्या भागात तणाव पसरतो, दुकाने लवकर बंद होतात, दैनंदिन जीवन विस्कळीत होते आणि लहान मुलेही भीतीने ग्रासली जातात.
हा प्रेम दाखवण्याचा मार्ग आहे की दंगली भडकवण्याचा डाव — असा प्रश्न पडतो.
अनेक मुस्लिम विद्वानांनी उघडपणे सांगितले आहे की, अशा घोषणा आणि बॅनर इस्लामिक शिकवणींच्या विरोधात आहेत. मोहम्मद पैगंबर यांच्यावरील खरे प्रेम त्यांच्या आदर्श जीवनाचे अनुकरण करण्यात आहे — झेंडे आणि पोस्टर्स फडकवण्यात नाही.
जोपर्यंत हा धार्मिक संदेश सामान्य जनतेपर्यंत खऱ्या स्वरूपात पोहोचत नाही, तोपर्यंत हे षड्यंत्र चालूच राहतील.
भारताचा इतिहास धार्मिक कट्टरता आणि दंगलींनी भरलेला आहे. एक छोटीशी ठिणगी मोठ्या स्फोटात बदलू शकते. ब्रिटिश काळापासून ते आजपर्यंत ‘फोडा आणि राज्य करा’ या धोरणाची पुनरावृत्ती वारंवार झाली आहे. फरक एवढाच आहे की, राजकारणी आता आधुनिक पद्धती वापरत आहेत — पोस्टर्स, बॅनर आणि घोषणा ही त्या आधुनिक शस्त्रांची रूपे आहेत.
कोणत्याही परिस्थितीत इस्लामिक विद्वानांनी सामान्य जनतेला हे पटवून दिले पाहिजे की, मोहम्मद पैगंबर यांचे नाव राजकीय हेतूंसाठी वापरणे हे पाप आहे.
खरे पालन म्हणजे त्यांच्या मूल्यांचा स्वीकार करणे. कोणत्याही समुदायाच्या श्रद्धेच्या नावाखाली शहराची शांतता भंग करणाऱ्यांवर त्वरित कारवाई केली पाहिजे. धार्मिक घोषणांच्या नावाखाली पोस्टर्स किंवा बॅनर लावू देऊ नयेत.
अशा घोषणांमागील विवेक समजून घेण्यासाठी समाजातील सर्व घटकांनी एकत्र आले पाहिजे. जेव्हा जनता या खेळांची बळी राहणार नाही, तेव्हाच खरी शांतता प्रस्थापित होईल.
राजकारण धार्मिक भावनांवर नव्हे, तर विकास आणि न्यायावर आधारित असले पाहिजे. हे साध्य करण्यासाठी जनतेने कठोर प्रश्न विचारले पाहिजेत.
‘आय लव्ह मोहम्मद’ सारख्या घोषणा आणि पोस्टर्स धार्मिक प्रेमाचे प्रतीक वाटू शकतात; परंतु प्रत्यक्षात ते समाजात द्वेष पसरवण्यासाठी आणि दंगली भडकवण्यासाठी रचलेला कट आहेत.
मोहम्मद पैगंबर (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) यांचे चित्रदेखील निषिद्ध मानले जात असेल, तर असे पोस्टर्स आणि घोषणा धर्माची सेवा नव्हेत, तर धर्माचे राजकारण करण्याची साधने आहेत.
शांती, बंधुता आणि परस्पर आदर — हाच खरा संदेश आहे, आणि तो इस्लामसह प्रत्येक धर्माचा आत्मा आहे. उत्तर प्रदेश आणि देशाला या खोलवर रुजलेल्या षड्यंत्रांपासून वाचवायचे असेल, तर समाजाने सत्य ओळखून त्यावर एकजूट झाली पाहिजे.
भागा वरखडे
