भारतातील स्वातंत्र्यप्राप्तीचा इतिहास अनेक गुंतागुंतीच्या घटनांनी भरलेला आहे. १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी स्वातंत्र्य मिळाले, पण त्याचवेळी देशाची फाळणी झाली. या फाळणीमागे अनेक ऐतिहासिक, राजकीय, सामाजिक आणि धार्मिक कारणांचा गुंता आहे.
मात्र, अलीकडेच एनसीईआरटीच्या नव्या अभ्यासक्रमात इतिहास एकांगी पद्धतीने मांडल्याच्या आरोपांनी वाद निर्माण केला आहे. फाळणीला जबाबदार कोण? या प्रश्नाचे उत्तर देताना काही नेत्यांवर अन्यायकारकपणे बोट ठेवले जात असल्याची टीका होत आहे.
फाळणीचा खरा इतिहास
इतिहास सांगतो, की १९४० च्या दशकात देशात दोन भिन्न विचारधारा होत्या:
- द्विराष्ट्रवाद — मोहम्मद अली जिना यांची मुस्लिम राष्ट्राची मागणी
- हिंदू राष्ट्रवाद — स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांचा हिंदू राष्ट्राचा सिद्धांत
या दोन्ही प्रवाहांमुळेच फाळणीची जमीन तयार झाली. गांधीजींनी मात्र विभाजनाचा प्रस्ताव स्पष्टपणे नाकारला होता. त्यांनी ५ एप्रिल १९४७ रोजी लॉर्ड माउंटबॅटन यांना पत्र लिहून “भारताचे विभाजन होऊ नये, जिना पंतप्रधान होऊ द्या” असे सुचवले होते. तरीही परिस्थिती बदलली आणि अखेरीस भारत-पाकिस्तान विभाजन टाळता आले नाही.
राजकारण की इतिहास?
आज, जवळपास ७८ वर्षांनंतरही काही संस्था आणि राजकीय मंडळी फाळणीच्या दोषारोपांच्या राजकारणात अडकून पडली आहेत.
गांधी, नेहरू, जिना, काँग्रेस, सावरकर, माउंटबॅटन — यांच्यावर टीकेची झोड उडवली जाते, पण ऐतिहासिक दस्तऐवज, तत्कालीन पत्रव्यवहार, निवडणुकांचे निकाल, ब्रिटीश धोरणे यांचा सखोल अभ्यास मात्र दुर्लक्षित राहतो.
इतिहासाचा विपर्यास करून आजच्या पिढीला चुकीचा संदेश देण्याची भीती निर्माण होते.
एनसीईआरटीसारख्या संस्थेने संतुलित, तथ्याधारित आणि निष्पक्ष इतिहास विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवणे आवश्यक आहे.
फाळणीचे राजकारण थांबवायला हवे
फाळणीचे खरे कारण धर्मनिरपेक्ष भारत विरुद्ध धार्मिक राष्ट्र या विचारसरणीच्या संघर्षात आहे.
पाकिस्तानने इस्लामिक प्रजासत्ताकाचा मार्ग स्वीकारला, तर भारताने धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही आणि बहुलवादी तत्त्वांचा मार्ग निवडला.
आजचे राजकारण ऐतिहासिक जबाबदाऱ्या टाळत एकांगी मांडणी करत असल्याचे चित्र स्पष्ट दिसते.
इतिहासाची पुनर्लेखनं करताना प्रश्न फक्त एकच विचारला पाहिजे:
“विद्यार्थ्यांना सत्य शिकवायचं आहे की पूर्वग्रह?”
संपादकीय मत
इतिहासाशी खेळणे म्हणजे भावी पिढीच्या विचारांशी खेळणे.
एनसीईआरटीने नवा अभ्यासक्रम तयार करताना तथ्यांची सुसंगती, विविध दृष्टिकोनांची मांडणी आणि राजकारणापासून मुक्त दृष्टिकोन ठेवणे अत्यावश्यक आहे.
देशाची एकता, सांस्कृतिक विविधता आणि धर्मनिरपेक्ष मूल्ये ही आजही तितकीच महत्त्वाची आहेत जितकी १९४७ मध्ये होती.
भागा वरखडे
