न्यूज अनकट प्रतिनिधी, भागा वरखाडे
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी गेल्या आठवड्यात मुंबईतील ‘वेव्हज समीट’मध्ये नारंगी अर्थव्यवस्थेचा (ऑरेंज इकॉनॉमी)चा उल्लेख केला. भारतीय चित्रपट, ओटीटी आणि अन्य मनोरंजन माध्यमांची व्याप्ती मोठी असून, मोदी यांनी उल्लेख केलेली ‘ऑरेंज इकॉनॉमी’ काय आहे आणि तिचे भारताच्या अर्थव्यवस्थेत योगदान काय आहे, हे समजून घेतले पाहिजे.
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी मुंबईत झालेल्या ‘वेव्हज समीट’ मध्ये सांगितले, की भारतात सर्जनशीलतेची लाट आहे. निर्माते देशाच्या अर्थव्यवस्थेत एक नवीन लाट आणू शकतात. भारत सरकार निर्मात्यांसोबत आहे. हा भारताच्या नारंगी अर्थव्यवस्थेचा उदय आहे. तत्पूर्वी, मोदी यांनी ‘वेव्हज वर्ल्ड ऑडिओ व्हिज्युअल अँड एंटरटेनमेंट समीट’मध्ये म्हटले होते, ‘आज शंभरहून अधिक देशांतील कलाकार, नवोन्मेषक, गुंतवणूकदार आणि धोरणकर्ते मुंबईत एकाच छताखाली एकत्र आले आहेत. एका प्रकारे, जागतिक प्रतिभा आणि जागतिक सर्जनशीलतेच्या जागतिक परिसंस्थेचा पाया आज येथे रचला जात आहे.’ ही खरोखरच एक ‘लाट’आहे. ‘वर्ल्ड ऑडिओ व्हिज्युअल अँड एंटरटेनमेंट समीट’ म्हणजेच ‘वेव्हज’ हे केवळ एक संक्षिप्त रूप नाही, तर ते संस्कृतीची, सर्जनशीलतेची, वैश्विक जोडणीची लाट आहे. ‘वेव्हज’ हे एक असे जागतिक व्यासपीठ आहे, जे प्रत्येक कलाकाराचे, प्रत्येक निर्मात्याचे आहे. जिथे प्रत्येक कलाकार, प्रत्येक तरुण एका नवीन कल्पनेसह सर्जनशील जगाशी जोडला जातो.
११२ वर्षांपूर्वी म्हणजे ३ मे १९१३ रोजी, भारतात राजा हरिश्चंद्र हा पहिला चित्रपट प्रदर्शित झाला होता. त्याचे निर्माते दादासाहेब फाळके होते. गेल्या शतकात, भारतीय चित्रपटांनी देशाला जगाच्या कानाकोपऱ्यात नेण्यात प्रचंड यश मिळवले आहे. भारतात निर्माण करा, जगासाठी निर्माण करा असे युग आहे. भारतीय चित्रपट आता जगाच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचत आहेत. आज भारतीय चित्रपट १०० हून अधिक देशांमध्ये प्रदर्शित होतात, म्हणूनच आज मोठ्या संख्येने परदेशी प्रेक्षक सबटायटल्ससह भारतीय कंटेंट पाहत आहेत. मोदी यांनी सांगितलेली ‘ऑरेंज इकॉनॉमी’ हे एक उत्पादन मॉडेल आहे. त्यात वस्तू आणि सेवांना बौद्धिक मूल्य असते. कारण ते त्यांच्या निर्मात्यांच्या कल्पना आणि कौशल्याचे उत्पादन असतात. दुसऱ्या शब्दांत, ते सर्जनशीलतेवर आधारित सर्व व्यवसायांना सूचित करते.
त्यात कला, संस्कृती, संशोधन, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान यासारख्या गोष्टींचा समावेश आहे. म्हणूनच काही लोक याला सर्जनशील अर्थव्यवस्था म्हणतात. ‘ऑरेंज इकॉनॉमी’ हे नाव त्याच्या पारंपारिक अर्थापासून बनले आहे त्याचा अर्थ सर्जनशीलतेचा रंग आहे. त्यात कला आणि संस्कृती उद्योगावर लक्ष केंद्रित केले गेले; परंतु कालांतराने तंत्रज्ञानाचा प्रभाव वाढत गेला, तसतसे त्यात दूरसंचार, रोबोटिक्स, कोडिंग आणि सामग्री निर्मिती यासारख्या नवीन क्षेत्रांचा समावेश होऊ लागला, जिथे कल्पना वस्तू आणि सेवांमध्ये रूपांतरित केल्या जाऊ शकतात.
मीडिया आणि मनोरंजन क्षेत्र आज जीडीपीमध्ये २० अब्ज डॉलर्सचे योगदान देते आणि आपण २०४७ पर्यंत १ ट्रिलियन डॉलर्सच्या ‘ऑरेंज इकॉनॉमी’चे लक्ष्य ठेवले आहे. गेल्या वर्षीच्या एका अहवालानुसार, सुमारे १२ टक्के भारतीय कंटेंट क्रिएटर्स दरमहा एक लाख ते दहा लाख रुपये लाख कमवतात. सुमारे ८६ टक्के लोकांना पुढील दोन वर्षांत उत्पन्न दहा टक्क्यांनी वाढण्याची अपेक्षा आहे आणि ७७ टक्के लोकांना गेल्या दोन वर्षांत उत्पन्नात वाढ झाल्याचे दिसून आले. ‘इन्फ्लुएंसर मार्केटिंग’ २५ टक्क्यांनी वाढून २०२४ मध्ये २,३४४ कोटी रुपये आणि २०२६ पर्यंत ३,३७५ कोटी रुपये होण्याचा अंदाज आहे. ‘एफएमसीजी’, ‘ई-कॉमर्स’ आणि ऑटोमोबाईल क्षेत्रातील सुमारे ४० टक्के ते ५७ टक्के ब्रँड २०२६ पर्यंत त्यांच्या ‘इन्फ्लुएंसर मार्केटिंग’ खर्चात दहा टक्के वाढ करण्याची शक्यता आहे.
अस्थिर काळ मार्केटर्सना गुंतवणुकीवर परतावा देणाऱ्या अधिक खात्रीशीर चॅनेलवर खर्च करण्यास भाग पाडत असल्याने, ब्रँड प्रति इंप्रेशन खर्च आणि गुंतवणूक यासारख्या मेट्रिक्सपासून दूर जातील आणि त्यांच्या प्रभावशाली मार्केटिंग उपक्रमांना विक्री रूपांतरणांशी जोडतील. जवळजवळ ४७ टक्के ब्रँड ‘नॅनो’ आणि ‘मायक्रो इन्फ्लुएंसर’सोबत काम करण्यास प्राधान्य देतात. त्यांचे शंभरपासून एक लाखापर्यंत फॉलोअर्स आहेत. कारण त्यांचा प्रति पोहोच खर्च कमी असतो. भारतात सुमारे सात हजार ‘मेगा इन्फ्लुएंसर’ आहेत. त्यांची व्याख्या दहा लाखांपेक्षा जास्त फॉलोअर्स असलेले लोक म्हणून केली जाते. त्यात असेही म्हटले आहे, की लहान ब्रँड ब्रँड ओळख निर्माण करण्यासाठी ‘नॅनो’ आणि ‘मायक्रो इन्फ्लुएंसर’वर अवलंबून राहण्याची शक्यता जास्त असते, तर मोठ्या कंपन्या ‘मेगा इन्फ्लुएंसर’चा वापर करतात.
भारतातील ७३ टक्के निर्माते आठवड्यातून दहा तासांपेक्षा कमी वेळ सामग्रीवर काम करतात, तर इतर देशांमध्ये हे प्रमाण ३६ टक्के आहे. ते ३९ तासांपर्यंत काम करतात. ऑरेंज इकॉनॉमी’ किंवा सर्जनशील अर्थव्यवस्था म्हणजे ज्ञान-आधारित क्रियाकलाप जे संस्कृती, सर्जनशीलता, तंत्रज्ञान आणि बौद्धिक संपदा (आयपी) एकत्रित करून आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक विकासाला चालना देतात. सर्जनशील सामग्री क्षेत्रात गुंतलेल्या भारतीय स्टार्टअप्सनी चित्रपटांच्या पलीकडे विचार करावा आणि जागतिक लाटा निर्माण करणारे ब्रँड, परिसंस्था आणि बौद्धिक संपदा तयार करावी, असे मोदी यांचे आवाहन होते.
‘वेव्हज बाजार’ने २५० कोटी रुपयांचा टप्पा ओलांडला आहे. कोणत्याही ब्लॉकबस्टर चित्रपटाप्रमाणे, यशाची सुरुवात लहान असते. कंपन्यांनी तथाकथित नारंगी अर्थव्यवस्था विकसित करण्यावर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे. त्यात प्रचंड क्षमता आहे. भारताची ‘क्रिएटर इकॉनॉमी’ २०३० पर्यंत ग्राहक खर्चात एक ट्रिलियन डॉलर्सपेक्षा जास्त वाढ करेल. एप्रिलच्या पहिल्या आठवड्यात झालेल्या उच्चस्तरीय धोरणात्मक चर्चेत नारंगी अर्थव्यवस्थेचा उल्लेख करण्यात आला होता. या अर्थव्यवस्थेत मीडिया, मनोरंजन, गेमिंग, ‘डिजिटल कंटेंट’ आणि ‘गीग इकॉनॉमी यासारख्या क्षेत्रांचा समावेश आहे. ‘ऑरेंज इकॉनॉमी’ हा शब्द इंटर-अमेरिकन डेव्हलपमेंट बँकेच्या ‘द ऑरेंज इकॉनॉमी: ॲन इन्फिनिट अपॉर्च्युनिटी’ या पुस्तकातून घेतला गेला आहे. नारंगी रंग सर्जनशीलता, प्रेरणा, बुद्धिमत्ता आणि परिवर्तनाचे प्रतीक आहे. मनोरंजन उद्योग दिवसेंदिवस वाढत आहे आणि काळाबरोबर तो आणखी भरभराटीला येईल. भारताने चित्रपट, पॉडकास्ट, ओटीटी मालिका आणि गेमिंगसारख्या क्षेत्रात उत्तम कंटेंट तयार केला आहे.
ही एक उदयोन्मुख अर्थव्यवस्था आहे. सरकार वेव्हच्या माध्यमातून अशा निर्मात्यांना प्रोत्साहन देण्यासाठी मजबूत यंत्रणा तयार करणार असल्याची ग्वाही मोदी यांनी दिली. या उपक्रमाचे उद्दिष्ट भारताला केवळ प्रतिभा पुरवठादार बनवणे नाही, तर सामग्री निर्मिती, नवोन्मेष आणि गुंतवणुकीसाठी जागतिक केंद्र बनवणे आहे. तंत्रज्ञान आणि धोरण समर्थन भारताला आतापर्यंत सर्जनशील अर्थव्यवस्थेसाठी संरचनात्मक चौकटीचा अभाव आहे; परंतु पंतप्रधान कार्यालय हे बदलण्यास उत्सुक आहे. सरकार अनेक आघाड्यांवर काम करत आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) आधारित सामग्री निर्मिती आणि तंत्रज्ञानाचा नैतिक वापर यावर विशेष लक्ष केंद्रित केले जात आहे. बौद्धिक संपत्तीचे संरक्षण करण्यासाठी, ‘एआय’ निर्मित चुकीची माहिती रोखण्यासाठी आणि भारतीय निर्मात्यांना तंत्रज्ञानाचा फायदा व्हावा यासाठी धोरणे तयार केली जात आहेत. डिजिटल सामग्रीची उपलब्धता वाढविण्यासाठी, शिक्षणाला पाठिंबा देण्यासाठी आणि नवीन सर्जनशील व्यवसाय मॉडेल विकसित करण्यासाठी ‘एआय’चा वापर केला जाईल. तरुणांना आकर्षित करण्यासाठी सरकार नवीन उपक्रम सुरू करत आहे.
मंत्रालयाने शास्त्रीय संगीतापासून ते स्थानिक बँड, ड्रोन डिझायनिंग आणि कम्युनिटी रेडिओ सिस्टीम सारख्या रिअॅलिटी शोना प्रोत्साहन देण्यापर्यंत विविध विषयांसाठी स्पर्धा सुरू केल्या आहेत. या स्पर्धा देशातील विविध शहरांमध्ये अनेक टप्प्यात आयोजित केल्या जात आहेत. हा उपक्रम केवळ सर्जनशीलतेला प्रोत्साहन देत नाही, तर तरुणांना नवीन संधीदेखील प्रदान करतो. टियर २ आणि टियर ३ शहरांत नारंगी अर्थव्यवस्थेकडे रोजगार निर्मितीचा एक प्रमुख स्रोत म्हणून पाहिले जात आहे. सरकार टियर २ आणि टियर ३ शहरांना सर्जनशील क्षेत्राचे पुढील केंद्र बनवण्यावर लक्ष केंद्रित करत आहे. स्थानिक डिजिटल कंटेंट, अॅनिमेशन, गेमिंग आणि ओटीटी उत्पादन केंद्रांवर भर दिला जात आहे. तज्ज्ञांचा असा विश्वास आहे, की या दृष्टिकोनामुळे लहान शहरांमधून होणारे स्थलांतर कमी होईल, लाखो संधी निर्माण होतील आणि राष्ट्रीय स्तरावर सर्जनशील अर्थव्यवस्थेचा विस्तार होईल. मुंबईत एक अत्याधुनिक प्रशिक्षण सुविधा उभारण्याची योजना आहे. त्यातून पुढील पिढीतील निर्माते तयार करील. भारताची ‘सॉफ्ट पॉवर स्ट्रॅटेजी वेव्ह समीट’ भारताच्या ‘ऑरेंज इकॉनॉमी’ला आकार देण्यासाठी जागतिक गुंतवणूकदार, धोरणकर्ते आणि निर्माते एकाच व्यासपीठावर एकत्र आणेल. ‘पीएमओ’ची भूमिका सर्जनशीलतेचे नियमन करणे नाही तर ती सक्षम करणे आहे.
