पाकिस्तान आणि सौदी अरेबियाने या आठवड्यात एक महत्त्वपूर्ण आणि ऐतिहासिक संरक्षण करार केला. पाकिस्तान एक लष्करी शक्ती आहे; परंतु त्याची अर्थव्यवस्था संघर्षमय आहे. सौदी अरेबिया आर्थिकदृष्ट्या मजबूत आहे; परंतु लष्करीदृष्ट्या कमकुवत आहे. सौदी अरेबिया आणि पाकिस्तान हे दोन्ही सुन्नीबहुल देश असून त्यांचे ऐतिहासिक संबंध मजबूत आहेत. आर्थिक संकटाच्या काळात सौदी अरेबियाने पाकिस्तानला वारंवार मदत केली आहे, आणि पाकिस्तानने सौदी अरेबियाच्या सुरक्षा मदतीचे आश्वासन देऊन प्रतिसाद दिला आहे. परंतु अलीकडील करार सौदी अरेबिया आणि पाकिस्तानमधील दीर्घकालीन सहकार्याला औपचारिक स्वरूप देतो.
सौदी अरेबिया आणि पाकिस्तान यांच्यातील परस्पर संरक्षण करारावर स्वाक्षरी होणे हे दोन्ही देशांसाठी तसेच पश्चिम आणि दक्षिण आशियासाठी एक महत्त्वपूर्ण वळण आहे. करारात असे घोषित करण्यात आले आहे की, “कोणताही हल्ला हा दोन्ही देशांविरुद्ध हल्ला मानला जाईल.” इस्लामच्या दोन सर्वात पवित्र मशिदींचा रक्षक सौदी अरेबिया आणि इस्लामिक जगातील एकमेव अणुशक्ती असलेला पाकिस्तान यांच्यात नेहमीच विशेष संबंध राहिले आहेत. पाकिस्तानने अनेक दशकांपासून सौदी अरेबियाच्या सैन्याला प्रशिक्षण दिले आहे, तर सौदी अरेबियाने पाकिस्तानच्या अणुकार्यक्रमासाठी मदतीसह मोठी आर्थिक मदत दिली आहे. या करारामुळे ही भागीदारी आता संस्थात्मक झाली आहे. मात्र, इस्रायलने कतारवर बॉम्बहल्ला केल्यानंतर एका आठवड्याने याची घोषणा होणे हे पर्शियन आखातातील बदलत्या सुरक्षा परिदृश्यावर अधोरेखित करते.
अनेक दशकांपासून या प्रदेशातील राजेशाही अमेरिकेकडून मिळणाऱ्या ठोस सुरक्षा हमींवर अवलंबून होत्या; परंतु अमेरिकेचे लक्ष पश्चिम आशियापासून दूर गेल्याने जुन्या चौकटीच्या टिकाऊपणावर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. २०१९ मध्ये जेव्हा इराणी मित्र राष्ट्रांनी सौदी तेल प्रतिष्ठानांवर हल्ला केला, तेव्हा अमेरिकेने काहीही केले नाही.
पश्चिम आशियातील सर्वात मोठा अमेरिकन तळ असलेल्या कतारवर इस्रायलने केलेल्या हल्ल्यामुळे या बदलाला आणखी वेग आला आहे. अमेरिकेने इराणविरुद्ध एक समान आघाडी तयार करण्यासाठी अरब राजेशाही आणि इस्रायलला जवळ आणण्याचा प्रयत्न केला. संयुक्त अरब अमिरातीसह चार अरब देशांनी त्यावर स्वाक्षरी केली आणि सौदी अरेबियानेही असेच करण्याची अपेक्षा होती. तथापि, ७ ऑक्टोबर २०२३ रोजी हमासचा हल्ला आणि इस्रायलचे गाझा युद्ध यामुळे ही प्रक्रिया रुळावरून घसरली आहे.
हे अद्याप स्पष्ट नाही की या करारामुळे पाकिस्तान सौदी अरेबियाला अण्वस्त्र छत्री पुरवेल की पाकिस्तानवर हल्ला झाल्यास सौदी अरेबिया लगेच प्रतिसाद देईल. या करारामुळे पाकिस्तान पश्चिम आशियातील व्यापक संकटात ओढला जाऊ शकतो किंवा सौदी अरेबिया दक्षिण आणि मध्य आशियातील तणावात ओढला जाऊ शकतो. पश्चिम आशियाच्या सुरक्षा क्षेत्रात होत असलेल्या जलद बदलांसाठी भारताने तयारी केली पाहिजे. एकाकी आणि धोकादायक इस्रायलवर दुप्पट दबाव आणण्याचा मोह होऊ शकतो; परंतु ती एक चूक ठरेल. त्याऐवजी, भारताचे दीर्घकालीन लक्ष या प्रदेशात स्थिरता वाढवण्यावर आणि त्याच्या पश्चिम आशिया धोरणाच्या सर्व स्तंभांमध्ये धोरणात्मक संतुलन राखण्यावर असले पाहिजे.
पाकिस्तान आणि सौदी अरेबियामधील कराराचा सर्वात महत्त्वाचा पैलू म्हणजे जर दोन्ही देशांवर हल्ला झाला, तर दुसरा देश तो स्वतःवरील हल्ला समजून मदत करील. याचा अर्थ असा की आता जर पाकिस्तान किंवा सौदी अरेबियावर हल्ला झाला, तर तो दोन्ही देशांवर हल्ला मानला जाईल. दोन्ही देशांचे भूदल, हवाईदल आणि नौदल आता अधिक जवळून सहकार्य करतील आणि गुप्त माहिती सामायिक करतील. पाकिस्तान हा अण्वस्त्रधारी देश आहे आणि म्हणूनच तो आखातातील सौदी अरेबियासाठी सुरक्षा हमी म्हणून मानला जात आहे.
अलीकडेच, इस्रायलने कतारची राजधानी दोहा येथे हमास नेत्यांवर हल्ला केला. यामुळे अरब जगात अशांतता निर्माण झाली आहे. गाझामध्ये इस्रायल आणि हमास यांच्यात सुरू असलेल्या युद्धाची पार्श्वभूमी आणि सध्याचे जागतिक राजकीय वातावरण पाहता हा करार सौदी अरेबियासाठी महत्त्वपूर्ण मानला जातो. पाकिस्तानचे संरक्षणमंत्री ख्वाजा आसिफ यांनी करारानंतर म्हटले की, “आपले बंधुत्वाचे संबंध एका ऐतिहासिक वळणावर आहेत. आम्ही आमच्या शत्रूंविरुद्ध एकजूट आहोत.”
पाकिस्तानचे माजी राजदूत हुसेन हक्कानी यांनी ‘एक्स’ वर म्हटले आहे की, सौदी अरेबियाकडून मिळालेल्या पैशाने पाकिस्तान अमेरिकेकडून शस्त्रे खरेदी करू शकेल. या कराराचे अनेक तपशील अद्याप उपलब्ध नाहीत. तथापि, विश्लेषकांचा असा विश्वास आहे की सौदी अरेबिया आणि पाकिस्तानमधील संबंधांमध्ये हा एक महत्त्वाचा टप्पा आहे.
सौदी अरेबियाकडून ऊर्जा आणि आर्थिक सुरक्षा मिळविण्याची पाकिस्तानची क्षमता आणखी मजबूत होईल. हा करार पाकिस्तान आणि सौदी अरेबियामधील दशकांच्या सहकार्याला औपचारिकता देतो; परंतु ही मोठी नवी बांधिलकी नाही. सौदी अरेबियाने पाकिस्तानला अनेक वेळा आर्थिक मदत दिली आहे, ज्यामुळे पाकिस्तानला महत्त्वपूर्ण फायदा झाला आहे. या करारानंतर पाकिस्तानला सौदी अरेबियाकडून आणखी आर्थिक मदत मिळण्याची शक्यता आहे.
सौदी अरेबिया पाकिस्तानच्या संरक्षण क्षमतांमध्ये अधिक गुंतवणूक करेल. जम्मू आणि काश्मीरमधील पहलगाम येथे झालेल्या दहशतवादी हल्ल्यात भारतीय पर्यटकांचा मृत्यू झाल्यानंतर भारत आणि पाकिस्तानमध्ये अलिकडेच लष्करी संघर्ष झाला. भारताने पाकिस्तानविरुद्धच्या लष्करी कारवाईला ‘ऑपरेशन सिंदूर’ असे नाव दिले. आता या दोन्ही देशांत करार झाल्यामुळे भारताला पाकिस्तानविरुद्ध एकतर्फी कारवाई करण्यापूर्वी सौदी अरेबिया पाकिस्तानला उघडपणे पाठिंबा देईल का, याचा विचार करावा लागेल. लाखो भारतीय सौदी अरेबियात काम करतात. त्यांच्या हितसंबंधांवर परिणाम होणार नाही याची भारताने खात्री करणे आवश्यक आहे.
सौदी अरेबिया गेल्या अनेक दशकांपासून पाकिस्तानला आर्थिक मदत देत आहे. आर्थिक मदत पॅकेजेस, कर्जे, तेल खरेदीवरील स्थगित पेमेंट आणि आर्थिक संकटाच्या काळात मोठ्या प्रमाणात गुंतवणूक याद्वारे त्यांनी पाकिस्तानला मदत केली आहे. या वर्षी, सौदी अरेबियाने पाकिस्तानला १.२ अब्ज डॉलर्सच्या तेल खरेदीवर स्थगित पेमेंट सुविधा दिली. त्याचप्रमाणे, २०१८ मध्ये सौदी अरेबियाने पाकिस्तानला तीन अब्ज डॉलर्सच्या तेल खरेदीवर स्थगित पेमेंट सुविधा दिली. परकीय चलन साठा संतुलित करण्यासाठी सौदी अरेबियाने पाकिस्तानला अनेकदा मदत केली आहे.
सौदी अरेबियाने पाकिस्तानच्या सेंट्रल बँकेत थेट १.५ अब्ज डॉलर्स जमा केले. त्यानंतर २०१८ आणि २०२४ मध्ये सौदी अरेबियाने पाकिस्तानला प्रत्येकी तीन अब्ज डॉलर्सची मदत केली. प्रत्यक्ष मदतीव्यतिरिक्त, सौदी अरेबियाने मदत पॅकेजेस दिली असून पाकिस्तानमध्ये लक्षणीय गुंतवणूक केली आहे.
या संरक्षण करारामुळे पाकिस्तानला सौदी अरेबियाकडून आणखी आर्थिक मदत मिळू शकते. या करारानंतर पाकिस्तानला ऊर्जा सुरक्षा मिळेल. पाकिस्तान दरवर्षी सौदी अरेबियाकडून अब्जावधी डॉलर्सचे तेल खरेदी करतो, आणि सौदी अरेबिया अनेकदा पाकिस्तानला विलंबित पेमेंटचा पर्याय देतो. संकटाच्या काळात पाकिस्तान आता सौदी अरेबियावर अधिक अवलंबून राहील.
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या नेतृत्वाखालील अलिकडच्या वर्षांत भारताने अरब देशांशी आपले संबंध मजबूत केले आहेत. असे मानले जाते की सौदी अरेबियासोबत पाकिस्तानचा करार अरब क्षेत्रात अधिक प्रासंगिक ठरू शकतो. भारत-पाकिस्तान संबंध नेहमीच तणावपूर्ण राहिले आहेत आणि अलिकडच्या वर्षांत भारताने मध्यपूर्वेत आपले संबंध व प्रभाव मजबूत केला आहे. या करारामुळे पाकिस्तानला या प्रदेशात अधिक गंभीर शक्ती म्हणून पाहिले जाऊ शकते. अरब देशांनी शस्त्रास्त्रे खरेदीसाठी प्रचंड खर्च केला आहे; परंतु त्यांच्याकडे युद्धाचा अनुभव नाही. पाकिस्तानी सैन्याला मात्र अनेक युद्धांचा अनुभव आहे. त्यामुळे मध्यपूर्वेत पाकिस्तानला एक गंभीर शक्ती म्हणून पाहिले जाऊ शकते.
भागा वरखेडे
