काही व्यक्ती इतिहासात जन्म घेत नाहीत; त्या इतिहास घडवण्यासाठी जन्म घेतात. राजमाता जिजाबाई शहाजीराजे भोसले अशाच एका महान व्यक्तिमत्त्वाचे नाव आहे. १२ जानेवारी हा दिवस आपल्याला आठवण करून देतो की राष्ट्र घडवायचे असेल तर सर्वप्रथम माणूस घडवावा लागतो. स्वप्न पाहणारी आणि स्वप्न घडवणारी जिजाऊंनी स्वराज्याचे स्वप्न पाहिले तेव्हा त्या सत्तेवर नव्हत्या, त्यांच्याकडे सैन्य नव्हते, त्यांच्याकडे होती दूरदृष्टी आणि आत्मविश्वास. त्यांना माहिती होते – आज मी एका बालकाला संस्कार देत आहे.
उद्या तो संपूर्ण समाजाला दिशा देईल. आजच्या पिढीसाठी हीच सर्वात मोठी प्रेरणा आहे – परिस्थिती नाही, तर विचार बदल घडवतो. संस्कारातून नेतृत्वाची निर्मिती जिजाऊंनी शिवरायांना केवळ युद्धकलेचे धडे दिले नाहीत. त्यांनी त्यांना शिकवले – अन्याय पाहून गप्प बसायचे नाही दुर्बलाच्या बाजूने उभे राहायचे सत्ता सेवा करण्यासाठी असते, भोगासाठी नव्हे यातूनच लोककल्याणकारी नेतृत्व घडले.
आज जिथे नेतृत्वाची कमतरता आहे, तिथे जिजाऊंचे संस्कार मार्गदर्शक ठरतात. रयतेची काळजी म्हणजेच खरे स्वराज्य जिजाऊंनी स्वराज्याचा अर्थ स्पष्ट केला – स्वराज्य म्हणजे किल्ले नाहीत, स्वराज्य म्हणजे सिंहासन नाही, स्वराज्य म्हणजे सुरक्षित, सन्मानित आणि स्वाभिमानी रयत. आजही जर आपण शेतकरी, कामगार, स्त्री, विद्यार्थी यांच्या प्रश्नांकडे गांभीर्याने पाहत असू तरच आपण जिजाऊंना खरे वंदन करतो. दोन छत्रपती घडवणारी धैर्याची शाळा इतिहासात फार थोड्या मातांना दोन महापुरुष घडवण्याचे भाग्य लाभते. जिजाऊंनी शिवाजी महाराजांना घडवले – ज्यांनी स्वराज्य उभे केले. जिजाऊंच्याच संस्कारांतून संभाजी महाराज घडले – ज्यांनी स्वराज्यासाठी बलिदान दिले. ही शिकवण आजही लागू होते – मूल्ये दिली तर इतिहास घडतो.
आजच्या काळासाठी जिजाऊंचा संदेश आजच्या धावपळीच्या, स्पर्धात्मक काळात जिजाऊ आपल्याला शांतपणे सांगतात – स्वतःवर विश्वास ठेवा कष्ट करण्याची तयारी ठेवा योग्य तेव्हा योग्य निर्णय घ्या समाजाशी बांधिलकी ठेवा यश हे केवळ वैयक्तिक नसते; ते समाजाला पुढे नेणारे असले पाहिजे. जिजाऊ प्रत्येक घरात हव्या जिजाऊ इतिहासाच्या पानातच ठेवण्यासाठी नाहीत. त्या प्रत्येक घरात, प्रत्येक शाळेत, प्रत्येक मनात हव्या. आई म्हणून – संस्कार देणाऱ्या नेतृत्व म्हणून – दिशा देणाऱ्या आदर्श म्हणून – प्रेरणा देणाऱ्या जिजाऊ म्हणजे विश्वास की योग्य संस्कार दिले, तर सामान्य घरातूनही राष्ट्र घडू शकते. राजमाता जिजाऊ यांना सादर नमन! स्वराज्याच्या जननीस विनम्र अभिवादन!
– जगजीवन काळे
