गेल्या पंधरा दिवसांपूर्वी गाझा पट्टीतील युद्धविराम कराराचा मसुदा बाहेर आला, तेव्हा याच स्तंभात आम्ही मध्यपूर्वेतील इस्रायलची महत्त्वाकांक्षा आणि पंतप्रधान बेंजामिन नेतान्याहू यांना पडलेले ‘ग्रेटर इस्रायल’चे स्वप्न यामुळे इस्रायल हाच युद्धविरामातील अडसर कसा आहे, याचा उल्लेख केला होता. अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी गाझा पट्टीत येऊन आणि जगातील महत्त्वाच्या नेत्यांना बोलावून शांतता कराराबद्दल पाठ थोपटून घेतली; परंतु प्रत्यक्षात इस्रायलची खुमखुमी कायम असून, मित्रामुळेच ट्रम्प यांच्यावर तोंडघशी पडण्याची वेळ आली आहे.
गाझामधील कष्टाने मिळवलेली शांतता आता ढासळत आहे. फक्त एका आठवड्यानंतर परिस्थिती आणखी बिकट झाली आहे. रविवारी इस्रायलने गाझाला अन्न आणि औषध पुरवठा थांबवला आणि हवाई हल्ले सुरू केले. हमासच्या सैनिकांनी दोन इस्रायली सैनिकांना ठार मारले. ही घटना युद्धविराम किती नाजूक आहे, हे अधोरेखित करते. संयुक्त अरब अमिराती आणि सौदी अरेबियासारख्या देशांनी स्पष्टपणे सांगितले आहे की, जोपर्यंत हमास सत्तेत आहे, तोपर्यंत ते गाझाच्या पुनर्बांधणीसाठी एक पैसाही देणार नाहीत.
हमासच्या क्रूरतेमुळे गाझाच्या लोकांचे भविष्य अंधकारमय झाले आहे; परंतु पूर्ण युद्ध पुन्हा सुरू होण्याची शक्यता कमी आहे. ट्रम्प यांच्या गाझा शांतता कराराभोवतीचे संकट अधिकच गडद झाले आहे. गाझा शांतता करारामुळे इस्रायलचा फायदा झाला आहे. सर्व ओलिसांना जिवंत परत आणण्यात आले. मध्यपूर्वेत घडणारी ही कदाचित एकमेव सर्वोत्तम गोष्ट आहे.
हमासची राजकीय शक्ती अजूनही इस्रायलशी संघर्षावर अवलंबून आहे. शांतता करारामुळे इस्रायली पंतप्रधान बेंजामिन नेतान्याहू यांची लोकप्रियता शिगेला पोहोचली आहे. इस्रायलमधील अंतर्गत संघर्ष आणि नेतान्याहू यांचा कथित गैरव्यवहार यावरून नागरिकांचे लक्ष विचलित करण्यात त्यांना यश आले आहे. हमास इतके कमकुवत झाले आहे की, ते आता इस्रायलसाठी महत्त्वाचा धोका नाही. पुढील अनेक वर्षे ही समस्या कायम राहील.
हमास आता इतके कमकुवत आहे की, ते गाझावर आपली पकड टिकवून ठेवण्यासाठी इतर पॅलेस्टिनी गटांना चिरडत आहे. २००७ मध्ये ‘फताह’शी झालेल्या संघर्षानंतर ते आपल्या कारवाया पुन्हा सुरू करत आहे. युद्धबंदीची शाई सुकण्यापूर्वीच हमासचे दहशतवादी त्यांच्या भूमिगत छिद्रांमधून बाहेर पडले. ते ताजेतवाने, पोटभर आणि स्वच्छ गणवेशात दिसत होते. त्यांनी इस्रायलशी सहकार्य करणाऱ्या किमान चार पॅलेस्टिनी जमातींना ठार केले.
अमेरिकेच्या परराष्ट्र विभागाने इशारा दिला आहे की, हमास पॅलेस्टिनी नागरिकांवर हल्ल्यांची योजना आखत आहे; परंतु प्रत्यक्षात इस्रायल कांगावा करीत असून, त्यानेच आता हमासवर हल्ला केला आहे. इस्रायलच्या पावित्र्याने युद्धबंदी करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावलेले तुर्कस्तान आणि कतार भविष्यातील पॅलेस्टिनी राज्यात हमासची भूमिका पाहतात. त्यांना हमासशी थेट संघर्ष नको आहे.
हमासची क्रूरता गाझाच्या आवाजहीन लोकांवर आणखी दुःख ओढवत आहे. स्वतःला वाचवण्याच्या प्रयत्नात संघटना स्वतःच्या लोकांना गिळंकृत करत आहे. क्रांती शेवटी स्वतःलाच खाऊन टाकते; परंतु हमास अद्याप मृत्युशय्येवर पोहोचलेला नाही. गाझाच्या निष्पाप लोकांसाठी हे वेदनादायक आहे. इस्रायलने हमासचा पराभव केला आहे; परंतु त्याची धुगधूग अजूनही कायम आहे.
गाझाच्या लोकांना हमास-शैलीतील हिंसाचाराचा अंत हवा आहे. ते शक्य होईल का, हे काळच सांगेल. खरी शांतता साध्य करण्यासाठी जगाने हमासच्या कमकुवतपणाचा फायदा घेतला पाहिजे. राष्ट्रीयत्व किंवा धर्म काहीही असो, गाझामध्ये अखेर युद्धबंदी झाली आहे, हे पाहून प्रत्येक सुज्ञ व्यक्तीला समाधान वाटले पाहिजे.
हमासने उर्वरित इस्रायली बंधकांना सोडले आहे. इस्रायली सैन्याने तात्पुरते लढाई थांबवली आहे, ज्यामुळे पीडित आणि त्रस्त पॅलेस्टिनी लोकांपर्यंत अन्न, औषध आणि इतर प्रकारची मदत पोहोचवली जात आहे; परंतु प्रत्येक सुज्ञ व्यक्तीला माहीत आहे की, ही युद्धबंदी एक अतिशय लहान पाऊल आहे. शांतता आणि न्यायाचा मार्ग कठीण आहे, ज्यावर अनेक अडथळे पार करायचे आहेत.
गाझामधील कष्टाने मिळवलेली शांतता पुन्हा ढासळत आहे. रविवारी इस्रायलने गाझाला अन्न आणि औषध पुरवठा थांबवला आणि हवाई हल्ले सुरू केले, कारण हमासच्या सैनिकांनी दोन इस्रायली सैनिकांना ठार मारले. ही घटना युद्धविराम किती नाजूक आहे, हे अधोरेखित करते.
संयुक्त अरब अमिराती आणि सौदी अरेबियासारख्या देशांनी स्पष्टपणे सांगितले आहे की, जोपर्यंत हमास सत्तेत आहे, तोपर्यंत ते गाझाच्या पुनर्बांधणीसाठी एक पैसाही देणार नाहीत. हमासच्या क्रूरतेमुळे गाझाच्या लोकांचे भविष्य अंधकारमय झाले आहे; परंतु पूर्ण प्रमाणात युद्ध पुन्हा सुरू होण्याची शक्यता कमी आहे.
इस्रायली लष्कराने दक्षिण गाझातील रफाह येथे हवाई हल्ल्याची पुष्टी केली आहे आणि हमासवर युद्धबंदीचे उल्लंघन केल्याचा आरोप केला आहे. हमासने म्हटले आहे की, ते युद्धबंदीचे पालन करत आहेत आणि इस्रायलवर वारंवार त्याचे उल्लंघन केल्याचा आरोप केला आहे.
इस्रायली सुरक्षा अधिकाऱ्याने सांगितले की, पुढील सूचना मिळेपर्यंत गाझामध्ये मानवतावादी मदत स्थगित करण्यात आली आहे. एका सुरक्षा अधिकाऱ्याच्या मते, राजकीय नेतृत्वाच्या निर्देशानुसार हमासने कराराचे उघड उल्लंघन केल्यामुळे गाझा पट्टीला मानवतावादी मदतीचा पुरवठा थांबवण्यात आला आहे.
मध्य गाझामधील अल-जवैदा शहरावर इस्रायली हवाई हल्ल्यात हमासच्या अल-कासिम ब्रिगेडचे सहा सदस्य ठार झाले. त्यापैकी जबलिया बटालियनच्या विशेष युनिटचा कमांडर याह्या अल-मभाऊ होता. हा हल्ला शहराच्या समुद्रकिनाऱ्यावरील एका लहान तंबू असलेल्या कॅफेमध्ये झाला.
अल-जवैदा हे गाझा किनाऱ्यावरील देइर अल-बलाह आणि खान युनूस यांच्यामध्ये आहे. मारले गेलेले सहा लढवय्ये मूळचे उत्तर गाझाचे होते; परंतु हल्ल्याच्या वेळी ते येथे तैनात होते. युद्धबंदी सुरू झाल्यापासून अल-मभाऊचा मृत्यू हा हमासच्या विशेष दलांसाठी सर्वात मोठा तोटा मानला जातो.
नेतान्याहू यांनी गाझा पट्टीतील सुरक्षा दलांना ‘पूर्ण ताकदीने दहशतवादी लक्ष्यांवर हल्ला करा’ असा आदेश दिला आहे. इस्रायली संरक्षण दलांनी (IDF) एका निवेदनात म्हटले आहे की, त्यांनी गाझा पट्टीच्या दक्षिण भागात सतत हल्ले सुरू केले आहेत.
IDFच्या मते, हे हल्ले हमासच्या दहशतवादी लक्ष्यांवर केले जात आहेत आणि ‘युद्धविराम कराराचे उघड उल्लंघन’ केल्याच्या प्रत्युत्तरात आहेत; मात्र हमासने म्हटले आहे की, ते रफाहजवळ राहणाऱ्या कोणत्याही लढाऊंशी संपर्कात नाहीत.
हमासने इस्रायलवर कराराचे उल्लंघन केल्याचा आणि आपल्या गुन्ह्यांना समर्थन देण्यासाठी सबबी सांगितल्याचा आरोप केला आहे.
गाझावासीयांना इतक्या लवकर इस्रायली हवाई हल्ले पुन्हा सुरू होतील, अशी अपेक्षा नव्हती. युद्धबंदीनंतर मिळालेल्या थोड्याशा आरामामुळे आता भीती आणि अनिश्चिततेचा मार्ग पुन्हा मोकळा झाला आहे. लोक त्यांच्या तंबू आणि घरी परतू लागले आहेत आणि अनेक भागांमध्ये जीवनावश्यक वस्तूंच्या किमती आधीच वाढू लागल्या आहेत.
हे स्पष्टपणे परिस्थितीबद्दल चिंता आणि निराशेची वाढती भावना दर्शवते. हमासने रफाहमधील घटनेपासून स्वतःला दूर केले आहे. त्यात म्हटले आहे की, इस्रायली समर्थित मिलिशियावर हल्ला करणारे लढाऊ बरेच दिवसांपूर्वी हमासपासून वेगळे झाले होते.
हमासचा दावा आहे की, ते शर्म-अल-शेखमध्ये झालेल्या युद्धबंदी कराराशी वचनबद्ध आहेत; परंतु जमिनीवरील परिस्थिती दर्शवते की, परिस्थिती वेगाने बिघडत आहे आणि युद्धबंदी कधीही कोसळू शकते. गेल्या २४ तासांत इस्रायली हल्ल्यांमध्ये गाझामध्ये किमान आठ जणांचा मृत्यू झाला आहे.
रुग्णवाहिका आणि बचाव पथके अजूनही काही ठिकाणी पोहोचू शकत नसल्याने अनेक लोक ढिगाऱ्याखाली आणि रस्त्यावर अडकले आहेत. ट्रम्प यांच्या प्रस्तावित युद्धबंदी लागू झाल्यापासून ३५ लोकांचा मृत्यू झाला, १४६ जखमी झाले आणि ४१४ मृतदेह बाहेर काढण्यात आले आहेत.
७ ऑक्टोबर २०२३ रोजी झालेल्या हल्ल्याला प्रत्युत्तर म्हणून इस्रायली लष्करी कारवाई सुरू झाल्यापासून गाझामधील एकूण मृतांची संख्या ६८,१५९ वर पोहोचली आहे. गाझा पट्टीतील शांतता हे अजूनही एक स्वप्नच आहे.
भागा वरखडे
