एन्ट्रोः नवी दिल्लीत लाल किल्ला मेट्रो स्टेशनजवळ झालेल्या बाँबस्फोटानंतर पांढरपेशी दहशतवादाची चर्चा सुरू झाली आहे. उच्चशिक्षित लोकांचा दहशतवादी कृत्यात सहभाग म्हणजे पांढरपेशी दहशतवाद. अल्पशिक्षित, गरीब लोकांच्या दहशतवादातील सहभागापेक्षा उच्चशिक्षितांचा सहभाग जास्त धोकादायक आहे. भारतात पांढरपेशी उच्चशिक्षितांनी यापूर्वी कधी दहशतवादी कृत्यात सहभाग घेतला होता, हे जाणून घेतले पाहिजे.
नवी दिल्लीतील लाल किल्ला मेट्रो स्टेशनजवळ दहा नोव्हेंबर रोजी झालेल्या कार बॉम्बस्फोटामागे एक मोठा दहशतवादी कट उघडकीस येत आहे. ‘एनआयए’ आणि इतर सुरक्षा एजन्सी या घटनेचा तपास करत आहेत. जम्मू-काश्मीर आणि इतर राज्यांमधून उच्चशिक्षित संशयितांना अटक करण्यात आली आहे. त्यात आतापर्यंत १२ जणांना अटक करण्यात आली असून त्यात काही एमबीबीएस डॉक्टर आणि इतर व्यावसायिकांचा समावेश आहे. ‘एनआयए’ आणि इतर तपास एजन्सी या प्रकरणात चार काश्मिरी डॉक्टरांच्या भूमिकेचा तपास करत आहेत. जम्मू-काश्मीरमधून अटक केलेल्या संशयितांमध्ये डॉ. मुझम्मिल शकील, डॉ. अदीद अहमद राथेर आणि डॉ. सज्जाद मल्ला यांचा समावेश आहे. या डॉक्टरांच्या काही नातेवाइकांनाही ताब्यात घेण्यात आले आहे. या व्यावसायिकांच्या अटकेनंतर, ‘व्हाईट कॉलर दहशतवाद’ बद्दल पुन्हा एकदा चर्चा सुरू झाली आहे. याचा अर्थ काय आहे आणि भारतात अशा घटना कधी आणि कुठे घडल्या आहेत? हे समजून घेतले पाहिजे. ‘व्हाईट कॉलर’ दहशतवाद हादेखील हिंसक अतिरेकी किंवा कट्टरपंथी क्रियाकलापांचा एक प्रकार आहे. जेव्हा डॉक्टर, अभियंते किंवा शिक्षणतज्ज्ञ यांसारखे सुशिक्षित, कुशल व्यावसायिक दहशतवादी कटात किंवा हल्ल्यात सामील होतात, तेव्हा त्याला ‘व्हाईट कॉलर’ दहशतवाद म्हणतात. हे व्यावसायिक त्यांच्या बौद्धिक आणि तांत्रिक कौशल्याचा वापर करून दहशतवादी हल्ल्यांचा कट रचतात. ते गुप्तपणे त्यांची विचारसरणी पसरवतात आणि समाजाच्या मुख्य प्रवाहात मिसळून दहशतवादी अजेंडा पुढे नेतात. भारतात इस्लामिक कट्टरतावादाच्या कारणासाठी शस्त्रे उचलणारी पहिली उच्चशिक्षित व्यक्ती जलीस अन्सारी असल्याचे मानले जाते. तो ‘तन्झीम इस्लाहुल मुस्लिमीन’ (टीआयएम) चा माजी सर्जन होता. ‘टीआयएम’ ची स्थापना १९८५ मध्ये झाली. १९९१ मध्ये बाबरी मशीद पाडल्यानंतर देशभरातील विविध शहरांमध्ये बॉम्बस्फोट घडवण्याचा कट रचण्यात तो सहभागी होता. बंदी घातलेल्या दहशतवादी गट ‘इंडियन मुजाहिदीन’ चे अनेक सदस्य उच्चशिक्षित असल्याने या श्रेणीत येतात. या गटाच्या सह-संस्थापकांपैकी एक रियाज शाहबंद्री उर्फ रियाज भटकळ आहे. त्याने मुंबईतील साबू सिद्दीकी कॉलेजमध्ये अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेतले होते. अहमदाबाद, सुरत, बेंगळुरू, पुणे, दिल्ली आणि हैदराबाद येथील दहशतवादी हल्ल्यांमध्ये सहभागी असलेला ‘इंडियन मुजाहिदीन’चा सह-संस्थापक यासीन भटकळ हा कर्नाटकचा अभियांत्रिकी पदवीधर आहे.
‘इंडियन मुजाहिदीन’ (आयएम) चा कथित संस्थापक सदस्य मोहम्मद तारिक अंजुमन हसन याला दिल्ली पोलिसांनी तीन फेब्रुवारी २०१२ रोजी बिहारमधील नालंदा येथून अटक केली. मोहम्मद तारिक अंजुमन १९९८ पासून बंदी घातलेल्या ‘स्टुडंट्स इस्लामिक मूव्हमेंट ऑफ इंडिया’ (सिमी) चा सक्रिय सदस्य होता आणि नंतर २००३ मध्ये रियाज आणि इक्बाल भटकळसोबत ‘इंडियन मुजाहिदीन’चा संस्थापक सदस्य बनला. मोहम्मद तारिक अंजुमन हसनच्या चौकशीतून असे उघड झाले, की १९ सप्टेंबर २०१० रोजी जामा मशिदीवरील हल्ल्याचा कट बिहारमधील त्याच्या निवासस्थानीच आखण्यात आला होता. या हल्ल्यात दोन तैवानी पर्यटक जखमी झाले. सप्टेंबर २००८ मध्ये दिल्ली पोलिसांशी झालेल्या चकमकीत मारला गेलेला ‘इंडियन मुजाहिदीन’ कमांडर आतिफ अमीन हा इंग्रजी माध्यमात शिकला होता आणि त्याच्याकडे महाविद्यालयीन पदवी होती. गुजरातमध्ये दहशतवादी हल्ल्यांचा कट रचण्यात सहभागी झालेला कयामुद्दीन कपाडिया ‘ग्राफिक्स डिझायनर’ होता. मोहम्मद अबरार कासिम १९९३ मध्ये ‘सिमी’त सामील होण्यापूर्वी दंतवैद्य होता. दंतवैद्य म्हणून काम करताना तो ‘सिमी’चा बिहार प्रमुख म्हणून काम करीत होता. ‘सिमी’ आणि ‘इंडियन मुजाहिदीन’च्या प्रमुख सदस्यांनी बेंगळुरू सेलची स्थापना केली. तिथे ‘सरानी’ नावाच्या ‘फ्रंट ऑर्गनायझेशन’द्वारे किमान सहा आयटी व्यावसायिकांची भरती करण्यात आली. मोहम्मद मन्सूर असगर पीरभॉयने २००५ मध्ये दिल्ली आणि इतरत्र झालेल्या साखळी बॉम्बस्फोटांनंतर ‘इंडियन मुजाहिदीन’चा जाहीरनामा तयार केला आणि इलेक्ट्रॉनिक पद्धतीने प्रसारित केला. मन्सूर हा ‘याहू’च्या इंडिया ऑफिसमध्ये काम करणारा संगणक अभियंता होता आणि भारतीय लष्कराच्या दक्षिण कमांडला सर्वात मोठ्या घाऊक किराणा पुरवठादारांपैकी एकाचा मुलगा होता. ३१ वर्षीय पीरभॉय हा ‘मीडिया टेरर सेल’ चा म्होरक्या होता. त्यात सुसंस्कृत आणि सुशिक्षित कुटुंबातील उच्च शिक्षित, संगणक-जाणकार व्यक्ती होत्या. त्याचा एक भाऊ ब्रिटनमध्ये डॉक्टर आहे आणि दुसरा आर्किटेक्ट आहे. २०१४ मध्ये कट्टरपंथी तरुण दहशतवादात सामील झाल्याच्या अनेक घटना घडल्या. त्यापैकी बरेच मध्यमवर्गीय पार्श्वभूमीतील अभियंते किंवा अभियांत्रिकीचे विद्यार्थी होते. मार्च २०१४ मध्ये, जयपूरमधील दोन अभियांत्रिकी महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांना मोठ्या प्रमाणात स्फोटकांसह अटक करण्यात आली. ते ‘इंडियन मुजाहिदीन’शी संबंधित होते आणि राजस्थानमधील स्थानिक दहशतवादी कारवायांमध्ये सहभागी झाल्याची ही पहिलीच घटना होती. २०१४ मध्ये इराक आणि सीरियामध्ये ‘इस्लामिक स्टेट’साठी लढणारा महाराष्ट्रातील नवी मुंबई येथील २३ वर्षीय आरिफ मजीद हा स्थापत्य अभियांत्रिकीचा विद्यार्थी होता. त्याचे वडील मुंबईतील एका क्लिनिकमध्ये डॉक्टर आहेत. त्याची मोठी बहीणदेखील शहरातील एका प्रसिद्ध रुग्णालयात डॉक्टर आहे. त्याच्यासोबत ‘इसिस’साठी लढण्यासाठी आणखी तीन तरुण देश सोडून गेले. अमन तांडेल हा अभियांत्रिकीचा विद्यार्थी होता. त्याचे वडील रेल्वेत अभियंता होते.
डिसेंबर २०१४ मध्ये बेंगळुरू येथील संगणक अभियंता असलेल्या २४ वर्षीय मेहदी मन्सूर बिस्वासला अटक करण्यात आली. ‘इसिस’ समर्थक ट्विटर अकाउंट चालवल्याचा आरोप त्याच्यावर ठेवण्यात आला. बिस्वासचा दहशतवादी गटाशी थेट संबंध नव्हता; परंतु तो त्याच्या ट्विटर हँडल ‘@ShamiWitness’ द्वारे या गटाचा प्रचार करत होता आणि त्याचे अंदाजे १७,७०० फॉलोअर्स होते. २०१६ मध्ये गुप्तचर संस्थांनी केरळच्या विविध भागांमधून १६ पुरुषांच्या बेपत्ता होण्याच्या प्रकरणाची सखोल चौकशी केल्यानंतर असे आढळून आले, की राज्यातील मोठ्या संख्येने सुशिक्षित तरुण जागतिक दहशतवादी संघटना ‘इसिस’ मध्ये सामील झाले आहेत. या बेपत्ता झालेल्या सर्व तरुणांचा शोध घेण्यात आला. ‘एमबीबीएस’ आणि ‘बीडीएस’ पदवी असलेल्यांसह उच्च शिक्षित व्यावसायिकांना ‘इसिस’ ने भरती करण्यात आले होते. त्यापैकी काही मृत आढळले. काही महिलांनाही भरती करण्यात आली होती. त्यांना अफगाणिस्तानात पकडण्यात आले होते. त्यांना तुरुंगात टाकण्यात आले आहे. यामध्ये तिरुवनंतपूरममधील एका महिलेचा समावेश आहे. कासरगोडमधील पेयिनाची येथील दंत महाविद्यालयात शिकणारी आणखी एक ‘बीडीएस’ची विद्यार्थिनीदेखील ‘इसिस’मध्ये सहभागी झाली होती. अफगाणिस्तानात तिला पकडल्यानंतर, गुप्तचर यंत्रणांनी तिच्या नातेवाइकांना तिचा फोटो दाखवून तिची ओळख पटवली. केरळ ‘इसिस मॉड्युल’चा म्होरक्या ‘एनआयटी’मधून बी.टेक पदवीधर होता. तरुणांच्या कट्टरतावादाचा तपास करणाऱ्या ‘एनआयए’ पथकाला आढळले, की मुख्य आरोपी शजीर मंगलस्सेरी अब्दुल्ला याने दक्षिण भारतात दहशतवादी कारवाया पुढे नेण्यासाठी टेलिग्राम अॅपवर ‘द गेट’ नावाचा एक गट तयार केला होता. केरळमधील इस्लामिक स्टेट (आयएस) मॉड्युलचा संशयित नेता, शजीर अब्दुल्ला हा राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्था-कालिकत (एनआयटीसी) चा पदवीधर आहे. त्याने २००२ मध्ये स्थापत्य अभियांत्रिकीमध्ये बी.टेक पूर्ण केले आणि तेथे नोकरी मिळवल्यानंतर २००४ मध्ये संयुक्त अरब अमिरातीला गेला. ‘इस्लामिक स्टेट-खोरासन प्रांत’ (आयएसकेपी) ने केरळमधील सुशिक्षित व्यावसायिकांना लक्ष्य केले आहे. २०२२ मध्ये ‘आयएसकेपी’चे मुखपत्र ‘व्हॉइस ऑफ खोरासान’ने केरळमधील २३ वर्षीय एमटेक विद्यार्थी नजीब अल-हिंदीसाठी श्रद्धांजली पत्रिका प्रकाशित केली. तो अफगाणिस्तानात झालेल्या कथित आत्मघाती हल्ल्यात मृत्युमुखी पडला. राष्ट्रीय तपास संस्थेने २०२४ मध्ये बेंगळुरूमधील रामेश्वरम कॅफे स्फोटात सहभागी असल्याच्या आरोपाखाली एका संगणक अभियंत्याला अटक केली. ‘एनआयए’च्या मते कर्नाटकातील हुबळी शहरातील रहिवासी शोएब अहमद मिर्झा उर्फ छोटू (वय ३५) हा या प्रकरणात अटक झालेला पाचवा आहे. मिर्झा हा संगणक अभियंता आहे. २०१६ मध्ये पाकिस्तानस्थित दहशतवादी संघटना ‘लष्कर-ए-तोयबा’ आणि ‘हरकत-उल-जिहाद-अल इस्लामी’ यांनी बेंगळुरू आणि हुबळीमधील हिंदू समुदायातील विशिष्ट व्यक्तींच्या लक्ष्यित हत्या करण्यासाठी रचलेल्या कटाशी संबंधित प्रकरणात त्याला पाच वर्षांच्या सक्तमजुरीची शिक्षा सुनावण्यात आली होती. सांप्रदायिक सलोखा बिघडवण्याच्या उद्देशाने हा कट रचण्यात आला होता. १ मार्च २०२४ रोजी रामेश्वरम कॅफेमध्ये ‘आयईडी’ स्फोट घडवणाऱ्या दहशतवादी मॉड्युलचा कथित मास्टरमाइंड म्हणून ‘एनआयए’ला मोहम्मद शाहिद फैसल हा पाकिस्तानात असल्याचा संशय आहे. ‘रमैया इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी’ बेंगळुरू येथून अभियांत्रिकी पदवीधर असलेला फैसल काही वर्षे बेंगळुरू शहरात सॉफ्टवेअर इंजिनीअर म्हणून काम करत होता. नंतर तो सौदी अरेबियाला गेला.
महाराष्ट्रात ‘इसिस मॉड्युल’वर ‘एनआयए’ने कारवाई केली. राष्ट्रीय तपास यंत्रणेने सहा संशयित ‘इसिस’दहशतवाद्यांवर चार हजार पानांचे आरोपपत्र दाखल केले. त्यात तबीश सिद्दीकी, झुल्फिकार अली बडोदावाला, शरजील शेख, आकिफ नाचन, झुबेर शेख आणि डॉ. अदनान अली सरकार यांचा समावेश आहे. पुणे आणि ठाणे, महाराष्ट्रात कार्यरत असलेल्या ‘इसिस मॉड्युल’वर कारवाई करताना सर्वांना अटक करण्यात आली. महाराष्ट्र ‘इसिस मॉड्युल’मधील सर्व आरोपी शिक्षित आहेत आणि कॉर्पोरेट आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रात उच्च पगाराच्या नोकऱ्यांवर होते. झुल्फिकार अली बडोदावाला हा एका बहुराष्ट्रीय कंपनीत ३१ लाख रुपये वार्षिक पॅकेज असलेला वरिष्ठ प्रकल्प व्यवस्थापक होता. झुबैर शेख हा एका टेक कंपनीत ‘रोबोटिक्स प्रोसेस ऑटोमेशन’ (आरपीए) मध्ये तज्ज्ञ होता. शरजील शेख एका आयटी फर्ममध्ये रिटेनर होता, तर डॉ. अदनान अली सरकार हा एक भूलतज्ज्ञ होता. त्यांना २७ जुलै २०२३ रोजी पुण्यातील कोंढवा येथील त्यांच्या निवासस्थानी छापा टाकून अटक करण्यात आली. ऑक्टोबर २०२३ मध्ये दिल्ली पोलिसांनी ‘एनआयटी’ नागपूरमधून खाणकामात बी.टेक पदवीधर असलेल्या शाहनवाजला अटक केल्यानंतर महाराष्ट्र ‘इसिस मॉड्युल’चा पर्दाफाश झाला. ‘हिज्बुत-तहरीर’ प्रकरणात मध्य प्रदेश ‘एटीएस’ने केलेल्या अटकेमुळे दहशतवादात सुशिक्षित व्यावसायिकांचा सहभाग उघड झाला आहे. अटक करण्यात आलेल्यांमध्ये हैदराबादमधील प्राध्यापक मोहम्मद सलीम (पूर्वीचा सौरभ राज वैद्य. त्याने २०१० मध्ये इस्लाम धर्म स्वीकारला होता) यांचा समावेश आहे.
भागा वरखडे
