अमेरिकेत वंशवाद वाढला असताना भारतीय वंशाच्या युवकाची न्यू यार्कच्या महापौरपदी निवड झाली. प्रसिद्ध चित्रपट दिग्दर्शक मीरा नायर यांचे चिरंजीव जोहरान ममदानी यांची झालेली निवड ही जगासाठी छोटी घटना असेल; परंतु अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी प्रतिष्ठेच्या केलेल्या या निवडणुकीत एक मुस्लिम युवक न्यू यार्कच्या इतिहासात पहिल्यांदाच नाव कोरतो, ही भारतासाठी तसेच आफ्रिका खंडासाठी मोठी घटना आहे. ट्रम्प यांना या निवडणुकीत मोठा फटका बसला आहे. एकीकडे भारतात पंडित नेहरू यांच्यावर उठसूट टीका करण्याची फॅशन असताना दुसरीकडे न्यू यार्कच्या महापौरांनी नेहरू यांच्या भाषणाचा संदर्भ द्यावा, हा काव्यगत न्याय म्हणावा लागेल.
जोहरान ममदानी यांचा विजय अनेक प्रकारे ऐतिहासिक आहे. १८९२ नंतर ते न्यू यॉर्कचे सर्वात तरुण महापौर आहेत आणि शहराचे पहिले मुस्लिम, भारतीय आणि आफ्रिकन वंशाचे महापौर आहेत. ते निवडणूक रिंगणात उतरले, त्या वेळी त्यांचा कोणताही प्रभाव नव्हता. त्यांना कोणताही मोठा आर्थिक पाठिंबा नव्हता आणि पक्षाचाही पाठिंबा नव्हता. यामुळे अँड्र्यू कुओमो आणि रिपब्लिकन उमेदवार कर्टिस स्लिवा यांच्यावरील त्यांचा विजय असाधारण ठरतो. ममदानी तरुण आहेत आणि त्यांचा करिष्मा आहे. त्यांच्या पिढीतील अनेकांप्रमाणे, ते ‘सोशल मीडिया’वरही लोकप्रिय आहेत. त्यांची ओळख पक्षाच्या समर्थकांची विविधतादेखील प्रतिबिंबित करते. ते राजकीय लढाईंपासून कधीही दूर राहिले नाहीत. मोफत बालसंगोपन, सार्वजनिक वाहतुकीचा विस्तार आणि मुक्त बाजार व्यवस्थेत सरकारी हस्तक्षेप यासारख्या डाव्या विचारसरणीच्या मुद्द्यांना त्यांनी निःसंकोचपणे पाठिंबा दिला.
ममदानी यांनी अलिकडच्या काळात डेमोक्रॅटिक पक्षापासून दूर गेलेल्या कामगार वर्गाच्या मतदारांसाठी प्राधान्य असलेल्या महत्त्वाच्या आर्थिक मुद्द्यांना अधिकाधिक हात घातला. ते कधीही डाव्यांच्या सांस्कृतिक मूल्यांपासून दूर गेले नाहीत; परंतु टीकाकारांचा असा युक्तिवाद होता, की असा उमेदवार अमेरिकेत निवडून येणार नाही. न्यू यॉर्कचे माजी गव्हर्नर आणि एका गव्हर्नरचे पुत्र कुओमो यांना त्यांनी पराभूत केले. अनेक डाव्या विचारसरणींनी त्यांच्या पक्षाला आणि विचारसरणीला देशाच्या वास्तवापासून पूर्णपणे वेगळे मानले आहे. ममदानी यांच्या निवडणूक मोहिमेने माध्यमांचे लक्ष वेधले होते. कोणत्याही महानगरपालिका निवडणुकीपेक्षा जास्त महत्त्व न्यू यार्कच्या महापौरपदाच्या निवडणुकीला आले होते. त्याचे कारण खुद्द ट्रम्प यांनी त्यांच्यावर टीका केल्याने त्यांनीही ट्रम्प यांना जशास तसे उत्तर दिले होते. या पार्श्वभूमीवर महापौर म्हणून त्यांचे यश आणि अपयश आता समान पातळीवर तपासले जाईल.
ट्रम्प यांच्या धमकीनंतर ममदानी यांनी, ‘अमेरिकेचे अध्यक्ष घाबरले आहेत,’ अशी थेट टीका केली होती. ममदानी सामान्य लोकांचे जीवन सुधारण्याचे आश्वासन देऊन सत्तेवर आले आहेत. बारा वर्षांपूर्वी डेमोक्रॅट बिल डी ब्लासिओ यांनी न्यू यॉर्क शहरातील आर्थिक आणि सामाजिक असमानता दूर करण्याच्या अजेंड्यावर महापौरपदाची निवडणूक जिंकली. ममदानी यांच्याप्रमाणेच अमेरिकन डाव्यांना अपेक्षा होती, की ते देशात उदारमतवादी शासनाचे उदाहरण मांडतील. तथापि, आठ वर्षांनंतर, डी ब्लासिओ यांनी त्यांचा कार्यकाळ व्यापक निराशेत संपला. तोपर्यंत त्यांच्याविषयी खूपच नाराजी निर्माण झाली होती. नवीन धोरणे राबविताना महापौरांच्या अधिकारांच्या मर्यादांशी झुंजत असताना त्यांची कामगिरी मिश्रित होती. या पार्श्वभूमीवर ममदानी यांना त्याच मर्यादा आणि अपेक्षांना तोंड द्यावे लागेल.
न्यूयॉर्कच्या गव्हर्नर आणि सहकारी डेमोक्रॅटिक राजकारणी कॅथी होचुल यांनी आधीच सांगितले आहे, की त्या ममदानी यांचा अजेंडा पूर्ण करण्यासाठी कर वाढवण्यास विरोध करतात. ते पुरेसे निधी उभारण्यात यशस्वी झाले, तरी ममदानी त्यांच्या इच्छेनुसार हा निधी खर्च करू शकणार नाहीत. त्यांच्या निवडणूक प्रचारादरम्यान, ममदानी यांनी मॅनहॅटन आणि न्यू यॉर्क शहरातील मोठ्या कॉर्पोरेशन आणि व्यवसायांवर जोरदार टीका केली होती. आता प्रभावीपणे शासन करण्यासाठी, त्यांना त्यांचे हीत लक्षात ठेवून एक प्रकारची शांतता प्रस्थापित करावी लागेल. ममदानी यांनी अलिकडच्या काळात ही प्रक्रिया सुरू केली आहे. त्यांनी गाझामधील इस्रायलच्या कृतींवर टीका केली आहे आणि पंतप्रधान बेंजामिन नेतान्याहू यांनी न्यू यॉर्क शहरात पाऊल ठेवले, तर त्यांना युद्ध गुन्हेगार म्हणून अटक करण्याचा इशारा दिला आहे.
त्यांच्या कार्यकाळात या प्रतिज्ञेची निःसंशयपणे चाचणी घेतली जाईल. ममदानी कष्टकऱ्यांत खूप लोकप्रिय आहेत. सध्या तरी ममदानी यांना जनतेत स्वतःला स्थापित करायला सुरुवात करावी लागेल. त्यांनी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर प्रसिद्धी मिळवली असली, तरी बहुतेक अमेरिकन लोकांसाठी ते अजूनही नवीन आहेत. ‘सीबीएस’च्या अलिकडच्या एका सर्वेक्षणानुसार, ४६ टक्के अमेरिकन लोक न्यू यॉर्कच्या महापौरपदाच्या निवडणुकीकडे फारसे लक्ष देत नव्हते. ट्रम्प यांच्यापासून रूढीवादी नेते ममदानी यांना ‘समाजवादी धोका’ म्हणून चित्रित करण्याचा प्रयत्न करतील. ते त्यांना असा नेता म्हणून चित्रित करतील, ज्यांची धोरणे आणि प्राधान्ये अमेरिकेच्या सर्वात मोठ्या शहराला उद्ध्वस्त करतील. देशाने त्यांना पूर्णपणे स्वीकारले तर ते एक महत्त्वपूर्ण धोका असेल, अशी टीका विरोधक करीत आहेत. ममदानी थोडेसेही डगमगले किंवा त्यांची कोणतीही नकारात्मक आर्थिक कामगिरी किंवा गुन्हेगारीची आकडेवारी दिसली, तर त्यांचे विरोधक ते अतिशयोक्ती करतील. ट्रम्प यांचे न्यूयॉर्कशी वैयक्तिक संबंध आहेत. ते निश्चित ममदानीसोबत राजकीय रस्सीखेचीसाठी तयार असतील. नवीन महापौरांचे काम गुंतागुंतीचे करण्यासाठी ते प्रयत्न करतील.
ममदानी यांच्यावर डेमोक्रॅटिक पक्षाच्या नेत्यांचा विश्वास जिंकण्याचा दबावदेखील असेल. त्यापैकी एक म्हणजे न्यू यॉर्कचे सिनेटर चक शूमाकर. त्यांनी कधीही ममदानी यांच्या निवडणूक मोहिमेला पाठिंबा दिला नाही. पुढील जानेवारीत जेव्हा ते त्यांचा कार्यकाळ सुरू करतील, तेव्हा त्यांना त्यांची राजकीय प्रतिष्ठा आणि वारसा मुळापासून निर्माण करण्याची संधी मिळेल. ट्रम्प ममदानी यांच्याशी सामना करतील, तर त्यांना एक मोठे व्यासपीठ आणि काम करण्याची संधी मिळेल. ते त्यांच्या स्वतःच्या क्षमता आणि राजकीय हुशारीने या पदावर पोहोचले आहेत आणि ही काही लहान कामगिरी नाही; परंतु पुढील काही वर्षांत त्यांना येणाऱ्या आव्हानांच्या तुलनेत ही कामगिरी काहीच नसेल.
न्यूयॉर्क वासीयांचा असा विश्वास आहे, की जग त्यांच्या शहराभोवती फिरते; पण मंगळवारची निवडणूक फक्त न्यूयॉर्कच्या महापौरपदाच्या निवडणुकीबद्दल नव्हती. न्यूजर्सी आणि व्हर्जिनियामध्ये गेल्या वर्षी गव्हर्नरपदाच्या निवडणुका झाल्या. गेल्या वर्षीच्या अध्यक्षीय निवडणुकीत, कमला हॅरिस यांनी दोन्ही राज्यांमध्ये ट्रम्प यांच्यावर थोडीशी आघाडी घेतली आणि दोन्ही राज्यांमध्ये डेमोक्रॅटिक उमेदवार सहज जिंकले. या दोन्हीपैकी, न्यू जर्सी सर्वात जवळची स्पर्धा होती. तथापि, निकालांवरून असे दिसून येते, की गेल्या वर्षीच्या अध्यक्षीय निवडणुकीत ट्रम्प यांची राज्यातील कामगार वर्ग आणि अल्पसंख्याक समुदायांवरची मजबूत पकड कमकुवत झाली आहे. डेमोक्रॅट मिकी शेरिल आणि अबीगेल स्पॅनबर्गर यांनी संस्थात्मक पाठिंब्याने मध्यममार्गी मोहिमा चालवल्या. त्यांनी मर्यादित धोरणात्मक प्रस्ताव दिले. तथापि, तिन्ही उमेदवारांनी राहणीमानाचा खर्च कमी करणे आणि किंमती कमी करणे हे त्यांचे प्राथमिक लक्ष्य ठेवले. एक्झिट पोलवरून असे दिसून आले, की मतदारांनी पुन्हा एकदा आर्थिक मुद्द्यांना प्राधान्य दिले.
गेल्या आठवड्यात ममदानी यांनी जोर देऊन सांगितले, की पक्षात सर्व विचारसरणी आणि दृष्टिकोनांना जागा आहे. ते म्हणाले, की मला वाटते की, हा असा पक्ष असावा ज्यामध्ये सामान्य अमेरिकन स्वतःला पाहतात, राजकारणात सक्रिय असलेल्या काही निवडक लोकांचे प्रतिबिंबित करणारा हा पक्ष नाही. पुढील वर्षी जेव्हा देशभरातील डेमोक्रॅटिक नेते मध्यावधी काँग्रेस निवडणुकीसाठी त्यांचे उमेदवार अंतिम करतील, तेव्हा याची चाचणी घेतली जाईल. ममदानी यांनी इस्रायलपासून पंतप्रधान नरेंद्र मोदींपर्यंत सर्वांवर उघडपणे टीका केली आहे. मे २०२५ मध्ये एका कार्यक्रमात त्यांना विचारण्यात आले, की मोदी यांनी मॅडिसन स्क्वेअर गार्डन येथे रॅली आयोजित केली आणि नंतर न्यू यॉर्कच्या महापौरांसह संयुक्त पत्रकार परिषदेला संबोधित करायचे आहे. ते उपस्थित राहतील का? ममदानीने नकारार्थी उत्तर दिले. ते म्हणाले, की माझे वडील आणि त्यांचे कुटुंब गुजरातचे आहेत. मोदी यांनी गुजरातमध्ये मुस्लिमांच्या सामूहिक हत्याकांडात मदत केली. हिंसाचार इतका व्यापक होता, की आता असे दिसते, की गुजराती मुस्लिम अस्तित्वातच नाहीत. आपण मोदींकडे ज्या पद्धतीने पाहतो, त्याच पद्धतीने आपण पाहिले पाहिजे. ते युद्ध गुन्हेगार आहे. या विधानानंतर, न्यूयॉर्कमधील काही भारतीय-अमेरिकन, हिंदू आणि शीखांनी ममदानी यांच्या विधानाला फुटीर आणि द्वेषपूर्ण म्हटले. या लोकांनी ममदानी यांच्याकडून माफी मागण्याची मागणीही केली होती. जून २०२२ मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने गुजरात दंगलींशी संबंधित सर्व आरोपांमधून मोदी यांना निर्दोष मुक्त केले, हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे.
सर्वोच्च न्यायालयाच्या आदेशानुसार स्थापन झालेल्या विशेष तपास पथकाचा अहवाल सर्वोच्च न्यायालयाने स्वीकारला. पॅलेस्टाईनला पाठिंबा देण्यावरून आणि इस्रायलवर टीका करण्यावरून ममदानी यांचे बहुतेक डेमोक्रॅटिक पक्षाच्या नेत्यांशी मतभेद आहेत. एका अमेरिकन वाहिनीला दिलेल्या मुलाखतीत त्यांनी इस्रायलच्या ज्यू राष्ट्र म्हणून अस्तित्वाला विरोध केला. निवडून आल्यानंतर त्यांनी नेहरू यांच्या १४ ऑगस्ट १९४७ च्या भाषणाचा संदर्भ दिला. त्यावरून त्यांची विचारसरणी लक्षात यावी.
न्यूज अनकट प्रतिनिधी: भागा वरखडे
