Luigi Galvani electrical experiments: विजेचा वापर मृतदेहांमध्ये हालचाली निर्माण करण्यासाठी १८व्या शतकात सुरू झाला, ज्यामुळे ‘गॅल्व्हानिझम’ या संकल्पनेला चालना मिळाली. या प्रयोगांनी विज्ञानाच्या क्षेत्रात नवीन दृष्टीकोन निर्माण केला आणि ‘फ्रँकेनस्टाईन’ या कथेच्या निर्मितीला प्रेरणा दिली.
१७८० च्या दशकात इटलीतील डॉक्टर लुईजी गॅल्व्हानी यांनी ‘प्राण्यांतील विद्युत’ या संकल्पनेचा शोध लावला. त्यांनी मृत मेंढ्यांच्या पायांना विद्युत प्रवाह दिल्यावर त्या पायांमध्ये हालचाली दिसून आल्या. या प्रयोगामुळे विद्युत आणि जीवन यांच्यातील संबंधाबद्दल चर्चा सुरू झाली.गॅल्व्हानींचे भाचरे जिओव्हानी आल्डिनी यांनी या प्रयोगांना पुढे नेले. १८०३ साली, लंडनमधील न्यूगेट तुरुंगात, त्यांनी मृत गुन्हेगार जॉर्ज फॉस्टरच्या शरीरावर विद्युत प्रवाह वापरून हालचाली निर्माण केल्या. या प्रयोगामुळे लोकांमध्ये मृत्यू नंतरही जीवनाची शक्यता असल्याची चर्चा सुरू झाली.
मॅरी शेली यांनी १८१८ साली ‘फ्रँकेनस्टाईन’ कादंबरी लिहिली, ज्यात व्हिक्टर फ्रँकेनस्टाईन हा वैज्ञानिक मृत शरीराचे अवयव एकत्र करून त्यात ‘जीवनाचा स्पर्श’ (spark of life) निर्माण करण्याचा प्रयत्न करतो. शेली यांनी या ‘स्पर्श’चा स्पष्ट उल्लेख केला नाही, परंतु तो विद्युत प्रवाहाशी संबंधित असल्याचे संकेत दिले.
‘फ्रँकेनस्टाईन’ कादंबरी केवळ विज्ञानाच्या शक्यतांवर प्रकाश टाकत नाही, तर त्या विज्ञानाच्या नैतिक परिणामांवरही प्रश्न उपस्थित करते. व्हिक्टरचा प्रयोग त्याच्या नियंत्रणाबाहेर जातो आणि त्याच्या निर्मितीला त्याच्यापासून दूर ठेवतो, ज्यामुळे त्याला नैतिक आणि मानसिक त्रास होतो. शेली यांनी या कथेच्या माध्यमातून विज्ञानाच्या मर्यादा आणि त्याच्या नैतिक वापराची आवश्यकता अधोरेखित केली.
१८व्या शतकातील विद्युत प्रवाहाच्या प्रयोगांनी ‘फ्रँकेनस्टाईन’ कथेच्या निर्मितीला चालना दिली. गॅल्व्हानींचे आणि आल्डिनींचे प्रयोग, तसेच त्या काळातील वैज्ञानिक चर्चांमुळे मॅरी शेली यांच्या मनात मृत्यू आणि जीवन यांच्यातील सीमारेषा ओलांडण्याचा विचार आला. ‘फ्रँकेनस्टाईन’ कादंबरी केवळ एक भुतांच्या कथेची कल्पना नाही, तर ती विज्ञानाच्या नैतिकतेवर एक गंभीर प्रश्नचिन्ह आहे. या ऐतिहासिक प्रयोगांनी विज्ञानाच्या क्षेत्रात नवीन दिशा दिली आणि ‘फ्रँकेनस्टाईन’ सारख्या कादंब-या आणि चित्रपटांच्या माध्यमातून या चर्चेला अधिक व्यापक बनवले.१८व्या शतकात विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात मोठे बदल घडले.
न्यूज अनकट प्रतिनिधी, ऐश्वर्या शिलवंत
