Saiyaara Movie Sparks Alzheimer’s Awareness in Youth: नुकताच प्रदर्शित झालेला ‘सैयारा’ हा चित्रपट एका २२ वर्षीय तरुणीच्या कथेवर आधारित आहे, जिला अल्झायमर आजाराचे निदान होते. या चित्रपटाने अल्झायमर या मेंदूच्या आजाराविषयी समाजात नव्याने चर्चा सुरू केली आहे. विशेषतः, हा आजार केवळ वृद्धांनाच होतो अशी समजूत असताना, २५ वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या तरुणांनाही याचा धोका असू शकतो का, हा प्रश्न उपस्थित झाला आहे. चला, सोप्या भाषेत जाणून घेऊया की अल्झायमर म्हणजे नेमके काय, आणि तरुणांना याचा धोका कितपत आहे.
अल्झायमर आजार म्हणजे काय?
अल्झायमर हा एक प्रगतीशील (हळूहळू वाढणारा) मेंदूचा आजार आहे, जो स्मरणशक्ती, विचार करण्याची क्षमता आणि वर्तन यावर परिणाम करतो. हा डिमेंशिया (स्मृतिभ्रंश) या आजाराचा सर्वात सामान्य प्रकार आहे. यामुळे मेंदूतील पेशी नष्ट होतात, ज्यामुळे व्यक्तीला गोष्टी आठवणे, निर्णय घेणे, आणि दैनंदिन कामे करणे कठीण होते. सामान्यतः हा आजार ६५ वर्षांवरील व्यक्तींमध्ये आढळतो, परंतु क्वचित प्रसंगी याचा परिणाम तरुणांवरही होऊ शकतो. याला ‘अर्ली-ऑन्सेट अल्झायमर’ (Early-Onset Alzheimer’s) असे म्हणतात.
तरुणांना अल्झायमरचा धोका आहे का?
होय, अल्झायमर हा आजार २५ वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या व्यक्तींनाही होऊ शकतो, परंतु हे अत्यंत दुर्मीळ आहे. सामान्यतः अर्ली-ऑन्सेट अल्झायमर ३० ते ६० वयोगटातील व्यक्तींमध्ये आढळतो, आणि यामध्येही १% पेक्षा कमी प्रकरणे अनुवांशिक (फॅमिलियल) कारणांमुळे असतात. ‘सैयारा’ चित्रपटात दाखवल्याप्रमाणे २०-२५ वयातील व्यक्तींना हा आजार होणे अत्यंत असामान्य आहे. तज्ज्ञांच्या मते, अशा प्रकरणांमध्ये चुकीचे निदान (मिसडायग्नोसिस) होण्याची शक्यता जास्त असते, कारण स्मरणशक्ती कमी होणे हे तणाव, नैराश्य, किंवा इतर न्यूरोलॉजिकल आजारांमुळेही असू शकते.
तरुणांमध्ये अल्झायमरची कारणे आणि जोखीम
अल्झायमरच्या कारणांचा पूर्णपणे अभ्यास झालेला नाही, परंतु काही प्रमुख जोखीम घटक खालीलप्रमाणे आहेत:
- अनुवांशिकता (Genetics): काही दुर्मीळ प्रकरणांमध्ये, PSEN1, PSEN2, आणि APP या जनुकांमधील उत्परिवर्तन (म्युटेशन) मुळे अल्झायमर होऊ शकतो. जर एखाद्या व्यक्तीच्या कुटुंबात अनेक पिढ्यांपासून हा आजार असेल, तर जोखीम जास्त असते. अशा व्यक्तींना लक्षणे ३०-५० वयात दिसू शकतात.
- डाऊन सिंड्रोम: डाऊन सिंड्रोम असलेल्या व्यक्तींना अल्झायमरचा धोका जास्त असतो, कारण त्यांच्याकडे क्रोमोसोम २१ ची अतिरिक्त प्रत असते, जी मेंदूत अमायलॉइड प्रोटीन तयार करते.
- मेंदूला इजा (Traumatic Brain Injury): वारंवार डोक्याला मार लागणे किंवा गंभीर इजा झाल्यास अल्झायमरचा धोका वाढतो.
- जीवनशैली आणि आरोग्य: उच्च रक्तदाब, मधुमेह, लठ्ठपणा, धूम्रपान, आणि कमी शारीरिक हालचाल यासारखी जोखीम घटक मेंदूच्या आरोग्यावर परिणाम करतात.
तरुणांमध्ये लक्षणे कशी ओळखावी?
‘सैयारा’ चित्रपटात दाखवलेली लक्षणे जसे की अचानक स्मरणशक्ती कमी होणे, हिंसक वर्तन, किंवा पूर्ण स्मृतीभ्रंश ही अतिशयोक्ती असू शकतात. खऱ्या अल्झायमरमध्ये लक्षणे हळूहळू दिसतात, जसे की:
- वारंवार गोष्टी विसरणे (उदा., नुकत्याच झालेल्या संभाषणाची आठवण न राहणे).
- परिचित ठिकाणी हरवणे.
- भाषा किंवा संवादात अडचणी येणे.
- वस्तूंचे नाव किंवा ठिकाण विसरणे.
या लक्षणांना तणाव किंवा इतर आजारांशी गोंधळात टाकले जाऊ शकते, त्यामुळे योग्य निदानासाठी न्यूरोलॉजिस्टकडे जाणे आवश्यक आहे.
तरुणांनी काय खबरदारी घ्यावी?
जरी अल्झायमर टाळणे पूर्णपणे शक्य नसले, तरी काही उपायांनी जोखीम कमी करता येते:
- निरोगी जीवनशैली: संतुलित आहार (उदा., मेडिटेरेनियन डायट), नियमित व्यायाम, आणि पुरेशी झोप मेंदूचे आरोग्य सुधारते.
- मेंदूला सक्रिय ठेवणे: वाचन, कोडी सोडवणे, नवीन कौशल्ये शिकणे यामुळे ‘कॉग्निटिव्ह रिझर्व’ वाढते, ज्यामुळे आजाराची लक्षणे उशिरा दिसू शकतात.
- मेंदूच्या इजा टाळणे: हेल्मेट वापरणे, सीटबेल्ट लावणे यासारख्या सावधगिरी मेंदूला इजा होण्यापासून वाचवतात.
- नियमित तपासणी: उच्च रक्तदाब, मधुमेह, किंवा कोलेस्टरॉल यासारख्या आजारांवर नियंत्रण ठेवणे.
‘सैयारा’ चित्रपट आणि वास्तव;
‘सैयारा’ चित्रपटाने अल्झायमरबाबत जागरूकता वाढवण्याचा प्रयत्न केला आहे, परंतु तज्ज्ञांच्या मते, २०-२५ वयात हा आजार होणे अत्यंत दुर्मीळ आहे, आणि चित्रपटात दाखवलेली लक्षणे (उदा., हिंसक वर्तन, पूर्ण स्मृतीभ्रंश) ही वास्तवापेक्षा वेगळी असू शकतात. यामुळे चुकीची भीती किंवा गैरसमज पसरू शकतात. भारतात, अल्झायमरला अनेकदा मानसिक आजार समजले जाते, ज्यामुळे निदान आणि उपचार उशिरा होतात. त्यामुळे समाजात याबाबत योग्य माहिती पोहोचवणे गरजेचे आहे.
सध्या अल्झायमरवर पूर्ण उपचार नाही, परंतु लवकर निदानामुळे लक्षणे नियंत्रित करता येऊ शकतात. औषधे (उदा., मेमँटीन), कॉग्निटिव्ह थेरपी, आणि कुटुंबाचा पाठिंबा यामुळे रुग्णाचे जीवनमान सुधारते. तरुण रुग्णांसाठी, मानसिक आणि आर्थिक नियोजन करणे महत्त्वाचे आहे, कारण हा आजार त्यांच्या करिअर आणि कौटुंबिक जीवनावर परिणाम करतो.
न्यूज अनकट प्रतिनिधी; प्रज्ञा शिंदे
