पुणे १८ फेब्रुवारी २०२५: कोकणातील एका गावाने तब्बल साडेचार हजार एकर शेती विक्रीला काढल्याची धक्कादायक बातमी समोर आली आहे. एकेकाळी कृषिप्रधान म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या भागात आज ही परिस्थिती का निर्माण झाली, याचे मुख्य कारण म्हणजे पारंपरिक शेतीत येणाऱ्या अडचणी आणि रोजगाराच्या संधींची कमतरता. मात्र, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि नवीन प्रयोग यांच्या मदतीने कोकणातील शेतीला पुन्हा एकदा समृद्ध करता येऊ शकते.
मूलस्थानी लागवड: शेती टिकवण्याचा प्रभावी उपाय
कोकणातील सुपीक जमीन आणि हवामान आंबा, काजू, फणस आणि कोकम यांसारख्या फळपिकांसाठी अत्यंत योग्य आहेत. परंतु, सध्या अनेक शेतकरी नर्सरीतून कलमे विकत घेऊन त्यांची लागवड करतात. डोंगराळ भागात उन्हाळ्यात या रोपांना पाणी देणे कठीण होते आणि त्यामुळे अनेक शेतकरी निराश होऊन शेती सोडण्याचा विचार करतात.
या समस्येवर मात करण्यासाठी मूलस्थानी लागवड (इन-सीटू प्लांटेशन) हे एक प्रभावी तंत्रज्ञान आहे. या पद्धतीने झाडांची नैसर्गिक वाढ होते आणि कमी देखभालीतही चांगले उत्पादन मिळते.
मूलस्थानी लागवड कशी करावी?
- पावसाळ्याच्या सुरुवातीला लहान खड्डा तयार करा.
- खड्ड्यात शेणखत, राख आणि मातीचे मिश्रण टाका. राखेमुळे झाडांना आवश्यक पोषक तत्वे मिळतात.
- खड्ड्यात रायवळ आंब्याची कोय किंवा काजूचे बी लावा.
- नैसर्गिक पावसामुळे मुळे खोलवर जातात, त्यामुळे झाड स्वतःच पाणी मिळवते.
- एक वर्षानंतर चांगल्या जातीचे (उदा. हापूस आंबा किंवा वेंगुर्ला ७ काजू) कलम करा.
मूलस्थानी लागवडीचे फायदे
- झाडांची नैसर्गिक वाढ होते, त्यामुळे बाहेरून पाणी देण्याची गरज नसते.
- नैसर्गिक वाढीमुळे रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होतो.
- वादळात झाडे मोडण्याचे प्रमाण घटते.
- कमी खर्चात चांगले उत्पादन आणि नफा मिळतो.
लवकर फळणाऱ्या जातींची निवड
कोकणात फणस आणि कोकम ही प्रमुख फळपिके आहेत. परंतु, ही फळे साधारणतः मे-जूनमध्ये पिकतात आणि त्यामुळे पावसाळ्यात त्यांचे नुकसान होते. काही ठिकाणी फेब्रुवारी ते एप्रिलमध्ये फळ देणारी झाडे आढळतात. अशा झाडांचे संवर्धन करून त्यांची लागवड केल्यास शेतकऱ्यांना अधिक फायदा होऊ शकतो.
नवीन तंत्रज्ञानाचा वापर आवश्यक
कोकणातील जमिनी विक्रीला जाण्याच्या घटनांमुळे शेती संकटात सापडली आहे. मात्र, योग्य तंत्रज्ञान आणि नवीन पद्धतीने शेती केल्यास ही परिस्थिती बदलता येऊ शकते. मूलस्थानी लागवड आणि लवकर फळणाऱ्या जातींची निवड यांसारख्या तंत्रांचा वापर करून कमी मेहनतीत अधिक उत्पादन मिळवता येते आणि शेतीला पुन्हा फायदेशीर बनवता येते.
न्युज अनकट प्रतिनिधी – सोनाली तांबे
