परदेशात शिक्षणाची संधी मिळाली, की तिथेच नोकरी करून स्थायिक होण्याचा बहुतांश तरुणांचा कल असतो. अशा ‘ब्रेन ड्रेन’ तरुणांची संख्या जास्त आहे. असे असताना परदेशातील उच्च पदाच्या नोकऱ्या सोडून आपल्या ज्ञनाचा वापर देशासाठी करणाऱ्या ‘ब्रेन गेन’ची संख्या अत्यल्प आहे. त्यात माधव गाडगीळ यांचा समावेश आहे. पश्चिम घाट संरक्षणासाठी आणि संवर्धनासाठी अखेरच्या श्वासापर्यंत कोणाच्याही दडपणाला न घाबरता लढा देणारे पर्यावरणशास्त्रज्ञ असलेल्या माधवरावांनी अखेरचा निरोप घेतला आहे.
पश्चिम घाट संवर्धन आणि संरक्षण ही त्यांना खऱ्या अर्थाने आदरांजली ठरेल. पश्चिम घाटांच्या संवर्धनासाठी दूरदर्शी दृष्टिकोनासाठी ओळखले जाणारे ज्येष्ठ पर्यावरणवादी माधव गाडगीळ यांचे पुण्यात निधन झाले. दीर्घकालीन आजाराशी सुरू असलेली झुंज अखेर संपली. गाडगीळ यांनी तळागाळातील पर्यावरण चळवळीत महत्त्वाची भूमिका बजावली. भारतात तळागाळातील पर्यावरण चळवळीला आकार देण्यात त्यांचा मोठा वाटा होता. काही वर्षांपूर्वी त्यांनी पश्चिम घाटातील पायाभूत सुविधा आणि मोठ्या प्रमाणात विकास प्रकल्पांमुळे गंभीर नैसर्गिक आपत्ती येतील, असा इशारा दिला होता. केरळमधील वायनाडसारख्या दुर्घटनांचा इशारा त्यांनी अगोदरच दिला होता. पश्चिम घाटात विकास, खाणी करताना आपल्याला काय किंमत मोजावी लागेल. याची जाणीव त्यांनी फार अगोदरच करून दिली होती. गोव्यातील खाणी आणि पर्यावरण हा मुद्दा जेव्हा पुढे आला, तेव्हा त्यांनी खाणीतून संपत्ती मिळेल; परंतु गोव्याचे वायनाड व्हायला वेळ लागणार नाही, असा इशारा दिला होता. सरकार कुणाचे आहे आणि सत्तेत कोण आहे, याचा त्यांना कधीच फरक पडला नाही. त्यांनी कायम सामान्य माणूस आणि पर्यावरण रक्षणाची पताका उंचावली. एखाद्या जागतिक संस्थेने सन्मान केल्याशिवाय आपल्याला आपल्या माणसाचे मोठेपण लक्षात येत नाही. असे अनेकदा होते. माधवरांवांना संयुक्त राष्ट्र संघाचा पर्यावरण क्षेत्रातला सन्मान जेव्हा मिळाला, तेव्हा त्यांच्याविषयी भारतातील अनेकांना समजले. २०११ मध्ये त्यांच्या अध्यक्षतेखाली तयार करण्यात आलेल्या प्रशंसित गाडगीळ अहवालात उद्योग आणि हवामान संकटाच्या वाढत्या दबावादरम्यान पश्चिम घाट सारख्या पर्यावरणीयदृष्ट्या नाजूक प्रदेशांचे संरक्षण करण्याची शिफारस करण्यात आली होती.
गाडगीळ समितीच्या अहवालातील बहुतेक शिफारशी अद्याप अंमलात आणल्या गेलेल्या नाहीत; परंतु त्यानंतरच्या आपत्तींनी त्यांची दूरदृष्टी सिद्ध केली आहे. गाडगीळ यांना २०२४ मध्ये संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम (यूएनईपी) कडून ‘चॅम्पियन्स ऑफ द अर्थ’ पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. हार्वर्ड विद्यापीठापासून ते भारत सरकारच्या धोरणात्मक प्रणालीपर्यंतच्या त्यांच्या सहा दशकांच्या कारकिर्दीत, गाडगीळ नेहमीच स्वतःला ‘लोकांचे शास्त्रज्ञ’ मानत असत. २०२१मध्ये दिलेल्या एका मुलाखतीत गाडगीळ म्हणाले होते, की पश्चिम घाट आणि हिमालयात वारंवार येणाऱ्या आपत्ती अभूतपूर्व नाहीत. जंगलतोड आणि पर्वत उतारांशी छेडछाड केल्यामुळे अशा घटना वाढल्या आहेत. पश्चिम घाटांपेक्षा हिमालय अधिक नाजूक असल्याचे सांगून त्यांनी भूस्खलन आणि धूपाच्या धोक्यांकडेही लक्ष वेधले. गाडगीळ यांच्या संशोधनाचा उपेक्षित समुदायांच्या हक्कांचे संरक्षण, समुदाय-आधारित पर्यावरणीय संवर्धन आणि उच्चस्तरीय धोरणनिर्मितीवर परिणाम झाला. त्यांनी सात पुस्तके आणि किमान २२५ वैज्ञानिक पेपर्स लिहिले. एक संवेदनशील शास्त्रज्ञ म्हणून त्यांनी समाजाची दिशा बदलण्यात योगदान दिले, त्याचे त्यांना त्यांना समाधान होते. २०११ मध्ये, पश्चिम घाट पर्यावरणतज्ज्ञ पॅनेलचे अध्यक्ष म्हणून, गाडगीळ यांनी एक लाख २९ हजार ३७ चौरस किलोमीटर क्षेत्रापैकी ७५ टक्के क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील म्हणून घोषित करण्याची शिफारस केली. या शिफारशीला अनेक राज्यांनी खूप कठोर मानून विरोध केला. त्यानंतर कस्तुरीरंगन समितीने हे क्षेत्र ५० टक्क्यांपर्यंत कमी केले आणि कालांतराने त्यांच्या शिफारसी सौम्य केल्या गेल्या. पश्चिम घाटाच्या पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रांबाबत अंतिम अधिसूचना अद्याप जारी केलेली नाही. केरळमधील वायनाड सारखे क्षेत्र, जिथे २०२४ मध्ये भूस्खलनात शेकडो लोकांचा मृत्यू झाला होता, ते गाडगीळ पॅनेलच्या शिफारशींमध्ये समाविष्ट करण्यात आले. गाडगीळ यांनी केवळ पश्चिम घाट आणि सायलेंट व्हॅलीच्या संवर्धनात महत्त्वाची भूमिका बजावली नाही, तर भारतीय पर्यावरणीय विज्ञानाला एक नवीन दिशा दिली. गाडगीळ यांना लहानपणापासूनच निसर्ग आणि पक्ष्यांमध्ये खूप रस होता. पक्षीनिरीक्षक असलेले त्यांच्या वडिलांनी पर्यावरणशास्त्राबद्दल गाडगीळ यांच्या कुतूहलाला आणखी चालना दिली. विज्ञान हे केवळ शैक्षणिक प्रयोगशाळांसाठी नाही, तर समाजासाठी असले पाहिजे असा त्यांचा विश्वास होता.
गाडगीळ यांनी भारतीय विज्ञान संस्थेत पर्यावरण विज्ञान केंद्राची स्थापना केली आणि आदिवासी, शेतकरी आणि मच्छीमारांच्या सहकार्याने काम केले. अनियंत्रित खाणकाम आणि जंगलतोडीमुळे भूस्खलन, पूर आणि दीर्घकालीन नुकसान होईल, असा इशारा गाडगीळ यांनी दिला होता. त्यांचा अहवाल राजकीयदृष्ट्या गैरसोयीचा ठरला; परंतु काही वर्षांनंतर केरळसह देशाच्या अनेक भागात भूस्खलन आणि पूर आल्यावर त्यांचे भाकीत खरे ठरले. त्यांचे जीवन सिद्ध करते, की वैज्ञानिक विचार आणि धोरण बदलासाठी संयम आणि लोकसहभाग आवश्यक आहे. गाडगीळ केवळ एक शास्त्रज्ञ नव्हते, ते एक लेखक, शिक्षक, मार्गदर्शक आणि समाजसुधारकदेखील होते. त्यांनी स्थानिक समुदायांना संवर्धनाच्या केंद्रस्थानी ठेवले. त्यांनी धोरणकर्ते आणि कंपन्यांपेक्षा सामान्य लोकांना प्राधान्य दिले. त्यांनी पश्चिम घाट आणि सायलेंट व्हॅलीसारख्या चळवळींमध्ये निर्णायक भूमिका बजावली. त्यांनी आधुनिक विज्ञान आणि पारंपारिक ज्ञान दोन्ही एकत्रित केले. गाडगीळ यांचे जीवन विज्ञान, शिक्षण आणि समाजसेवेसाठी समर्पित होते. त्यांनी त्यांच्या सहा दशकांच्या वैज्ञानिक कारकिर्दीत पर्यावरण संवर्धन क्षेत्रात असाधारण योगदान दिले आहे. लहानपणी त्यांनी वडिलांसोबत जलविद्युत प्रकल्प आणि जंगलतोड यासारख्या समस्या जवळून पाहिल्या. त्यांच्या वडिलांनी गाडगीळ यांच्या जीवनाला आकार दिला. औद्योगिक विकासाची किंमत पर्यावरणीय विनाश आणि स्थानिक लोकांच्या दुःखाच्या स्वरूपात मोजावी का? असा प्रश्न ते कायम करीत. त्यामुळे त्यांना अनेकांनी विकासविरोधक ठरवले; परंतु त्याची त्यांना तमा नव्हती. आपल्या सिद्धांताला वैज्ञानिक आधार आहे आणि सामान्य लोकांचे कल्याण हाच आपल्या विचाराचा मूळ पाया आहे, यावर ते ठाम होते.
भारताच्या पहिल्या ‘बायोस्फीअर रिझर्व्ह’च्या स्थापनेत गाडगीळ यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. वनवासी, मच्छीमार आणि शेतकऱ्यांसोबत काम करून त्यांनी पर्यावरणीय संवर्धनासाठी एक मॉडेल विकसित केले. पुण्यात जन्मलेल्या गाडगीळ यांचे शिक्षण मुंबई आणि हार्वर्ड येथे झाले. तिथे त्यांनी पर्यावरणशास्त्रात पीएच. डी. मिळवली आणि नंतर ते अध्यापन करू लागले. १९७० च्या दशकाच्या सुरुवातीला, त्यांनी आणि त्यांच्या पत्नी सुलोचना (ज्यांनी हार्वर्डमधून गणितात पीएचडी देखील मिळवली) यांनी अमेरिकेतील शास्त्रज्ञांना मिळणारे विशेषाधिकार आणि प्रतिष्ठा सोडून भारतात काम करण्यासाठी स्वतःला समर्पित करण्याचा निर्णय घेतला. ‘इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स’चे संचालक सतीश धवन यांनी त्यांची बुद्धिमत्ता आणि आवड ओळखली आणि त्यांना संस्थेच्या बेंगळुरू कॅम्पसमध्ये दोन्ही पदे देऊ केली. तिथे सुलोचना यांनी वातावरणीय विज्ञान केंद्र स्थापन करण्यास मदत केली आणि पावसाळ्यावर काही उल्लेखनीय काम केले. माधवरावांनी पर्यावरण विज्ञान केंद्राची स्थापना केली. तिथे त्यांनी काही अपवादात्मक हुशार तरुण शास्त्रज्ञांना मार्गदर्शन केले. त्यांनी गणितीय पर्यावरणशास्त्रापासून पर्यावरणीय क्षेत्रकार्यात संक्रमण केले होते.
त्यांनी बांदीपूर राष्ट्रीय उद्यानात हत्तींच्या वर्तनाचा अभ्यास केला. प्राणी पर्यावरणशास्त्राच्या अभ्यासात त्यांना राष्ट्रीय उद्यानांजवळ राहणाऱ्या आदिवासी आणि शेतकऱ्यांमधील संघर्षांना सामोरे जावे लागले आणि अशा बाबींमध्ये सरकारी धोरण व्यावसायिक हितसंबंधांना अत्यंत पक्षपाती आणि शेतकरी, गुराखी आणि कारागीर यांच्याबद्दल उदासीन असल्याचे पाहून त्यांना धक्का बसला. गाडगीळ समितीच्या अहवालात पश्चिम घाटातील संवेदनशील जंगले आणि डोंगर उतारांना खाणकाम आणि इतर विध्वंसक कारवायांपासून संरक्षण करण्याची शिफारस करण्यात आली होती आणि संबंधित बाबींवरील निर्णयांमध्ये स्थानिक लोक आणि पंचायतींनी सहभागी होण्याची गरज यावर भर देण्यात आला होता. कंत्राटदार, राजकारणी आणि नोकरशहा या कुप्रसिद्ध त्रिकूटाने गाडगीळ अहवालाला जोरदार विरोध केला होता; परंतु विविध क्षेत्रातील लोकांनी त्याचे स्वागत केले होते. जर तो अहवाल लागू केला असता, तर केरळ, कर्नाटक आणि गोवा सारखी राज्ये पुराच्या विध्वंसातून वाचली असती. माधवराव ज्या व्यक्तीचा सर्वात जास्त आदर करत, ती म्हणजे फादर सेसिल जे. सलदान्हा. ख्रिश्चन धर्मगुरू असलेल्या सलदान्हा यांनी कर्नाटकातील समृद्ध वनस्पतींवर एक पुस्तक लिहिले. गाडगीळ यांच्याकडे खोल सामाजिक जाणीव होती. त्यांचे वडील, प्रसिद्ध अर्थशास्त्रज्ञ धनंजयराव गाडगीळ यांना मानवी हक्कांमध्ये खूप रस होता. ते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांनी प्रभावित होते. माधवरावांच्या पत्नी, प्रसिद्ध हवामानशास्त्रज्ञ सुलोचना गाडगीळ यांचे पाच महिन्यांपूर्वीच निधन झाले. माधवरावांच्या निधनाने देशाने केवळ एक महान शास्त्रज्ञच नाही, तर पर्यावरण आणि समाज यांच्यात पूल बांधणारा एक शक्तिशाली आणि संवेदनशील आवाजही गमावला आहे. डॉ. सुलभा ब्रम्हो या त्यांच्या भगिनीही अर्थशास्त्रज्ञ होत्या.त्यांचेही पाच वर्षांपूर्वीच निधन झाले. गाडगीळ कुटुंबावर एकामागून एक असे आघात होत गेले.
– भागा वरखडे
