न्यूज अनकट प्रतिनिधी, भागा वरखाडे
अमेरिकेने इराणला दोन आठवड्यांची मुदत देऊन नंतर लगेच इराणवर हल्ला केला. त्यासाठी अमेरिका गेल्या एक वर्षापासून तयारी करीत होती. एकीकडे अमेरिकेचीच गुप्तचर संस्था इराणकडे अणुबाँब नसल्याचे सांगत असताना शांततेचे नोबेल पारितोषिक मिळवण्याची मनीषा बाळगत असलेल्या डोनाल्ड ट्रम्प यांनी आपली युद्धपिपासू वृत्ती दाखवून दिली आहे.
इस्रायल गेल्या अनेक दिवसांपासून इराणच्या अणुस्थळांना लक्ष्य करण्यासाठी अमेरिकेची मदत घेत होता. अमेरिकन बंकर बस्टर बॉम्ब इराणच्या भूमिगत अणुस्थळांना लक्ष्य करण्यासाठी वापरले जाणार असल्याची शक्यता व्यक्त होत होती. या वेळी इराणने कुरघोडी केली नव्हती, तर इस्त्रायलने इराणवर हल्ला केला होती. अमेरिका आणि इस्त्रायल इराणवर हल्ला करण्याची संधी शोधत होते. इराण अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांची हत्या करणार असल्याची आवई मुद्दाम उठवली होती. युद्धाच्या दहाव्या दिवशी, अमेरिका थेट त्यात सामील झाली आहे आणि इराणच्या तीन प्रमुख फोर्डो, नतान्झ आणि इस्फहान या तीन अणुस्थळांवर हल्ला केला आहे. मध्यपूर्वेच्या युद्धात अमेरिका दुसऱ्या कार्यकाळात ‘शांतता निर्माण करणारा’ म्हणून ट्रम्प स्वतःची ओळख निर्माण करीत होते.
आता त्यांनीच अमेरिकेला मध्य पूर्वेतील आणखी एका युद्धात ढकलले आहे. तथापि, सध्या अमेरिका नियंत्रित पद्धतीने या युद्धात सामील झाली आहे आणि ट्रम्प यांनी इराणला शांतता प्रस्थापित करण्याचे आवाहनही केले आहे; परंतु इराणने थेट प्रत्युत्तर देण्याची घोषणा केली आहे. आता अमेरिकेला या युद्धाची किंमत मोजावी लागू शकते. इराणवरील अमेरिकेचा हल्ला ही एक मोठी धोक्याची घंटा आहे. अमेरिकेचे अध्यक्ष झाल्यानंतर ट्रम्प यांनी अमेरिकेला कोणत्याही युद्धात ओढणार नाही असे आश्वासन दिले होते; परंतु ट्रम्प यांची धोरणे या वेळी ‘अनप्रेडिक्टेबल’ राहिली. आताही तसेच झाले. इराणच्या तीन अणुस्थळांवर झालेल्या हल्ल्यानंतर, अमेरिकन अध्यक्षांनी ही एक यशस्वी कारवाई असल्याचे म्हटले. त्यांना आशा होती, की त्यांच्या या पावलामुळे कायमस्वरूपी शांततेचा मार्ग मोकळा होईल जिथे इराणला आता अणुशक्ती बनण्याची क्षमता राहणार नाही.
उलट, इराणने म्हटले आहे, की त्यांच्या कडक सुरक्षा असलेल्या फोर्डो अणुस्थळाचे फक्त किरकोळ नुकसान झाले आहे. इराणला ही अमेरिकेच्या हल्ल्याची पूर्वकल्पना असावी. त्यामुळे त्याने अणुस्थळावर सुरक्षेची व्यवस्था केली होती. ट्रम्प, उपराष्ट्रपती जेडी व्हान्स, परराष्ट्र सचिव मार्को रुबियो आणि संरक्षण सचिव पीट हेगसेथ यांच्यासह इराणला इशारा दिला, की जर त्यांनी त्यांचा अणुकार्यक्रम सोडला नाही तर त्यांना पुढील हल्ल्यांना तोंड द्यावे लागेल जे खूप वाईट असतील.
ट्रम्प यांनी अजूनही अनेक लक्ष्ये शिल्लक आहेत आणि अमेरिका त्यांच्यावर अचूक हल्ला करेल, असा इशारा दिला होता. इराणमध्ये अमेरिकेची लष्करी उपस्थिती सुरू राहिल्याने अमेरिका संपूर्ण जगासाठी एक भयानक परिस्थिती निर्माण होऊ शकते.
एकीकडे अमेरिका इराणविरोधात युद्धात उतरल्याने अमेरिकेच्या विरोधात जागतिक जनमत तयार झाले आहे. रशिया आणि चीनने इराणला मदत पाठवली आहे, तर उत्तर कोरियाही इराणला मदत करण्याची शक्यता आहे. कालपर्यंत अमेरिकेचा पाठीराखा असलेला पाकिस्तानही आता इराणचे समर्थन करायला लागला आहे. या पार्श्वभूमीवर ट्रम्प यांनी या आठवड्याच्या सुरुवातीला म्हटले होते, की इराणला कोणत्याही अटीशिवाय शरणागती पत्करावी लागेल. त्यामुळे त्यांना माघार घेणे कठीण झाले. ट्रम्प यांनी इराणला दोन आठवड्यांची मुदत दिली होती; पण ती फक्त दोन दिवसांत संपली.
मग दोन आठवड्यांची चर्चा फक्त ढोंगी होती का? इराणला सुरक्षेचे खोटे आश्वासन देण्याचा हा प्रयत्न होता का? की ट्रम्प यांचे नियुक्त शांतता दूत स्टीव्ह विटकॉफ यांच्या नेतृत्वाखालील चर्चा अयशस्वी झाली? या प्रश्नांची उत्तरे शोधावी लागतील. बी-२ बॉम्बर विमानाने अमेरिकेने इराणच्या अणुस्थळांना उडवले. ते १६ अणुबॉम्ब लोड करू शकतात. हल्ल्यांमध्ये झालेल्या नुकसानीबद्दल सध्या फारशी माहिती नाही आणि दोन्ही बाजूंकडून फक्त दावे केले जात आहेत. ट्रम्प यांच्या ‘सोशल मीडिया’ पोस्ट आणि टेलिव्हिजन भाषणात ट्रम्प यांनी शांततेचे दरवाजे उघडण्याचा प्रयत्न केला. तथापि, हा एक आशावादी विचार असू शकतो, कारण इस्रायलने केलेल्या सर्व हल्ल्यांनंतरही, इराणचे सर्वोच्च नेते अयातुल्ला खोमेनी यांच्याकडे अजूनही शस्त्रे आहेत. इराणने इस्रायलच्या हैफा येथे क्षेपणास्त्रे डागली हल्ल्याने इराण कमकुवत होईल का? आता प्रतीक्षा खेळ सुरू झाला आहे.
इराण त्याच्या अणुकार्यक्रमासाठी सर्वात महत्वाचे मानल्या जाणाऱ्या फोर्डोसह त्याच्या तीन तळांवर झालेल्या हल्ल्यांना कसा प्रतिसाद देईल? अमेरिकेच्या हल्ल्यांमुळे इराणला वाटाघाटीच्या टेबलावर अधिक सवलती देण्यास भाग पाडले जाईल अशी ट्रम्प यांना आशा आहे; परंतु इस्रायली हल्ल्यादरम्यान वाटाघाटी करण्यास तयार नसलेला देश अमेरिकेच्या बॉम्ब पडल्यानंतरही वाटाघाटी करण्यास तयार असेल हे अशक्य वाटते. ट्रम्प असे सूचित करत होते, की अमेरिकेचा हल्ला ही एक अनोखी, यशस्वी घटना होती, जर तसे झाले नाही, तर पुन्हा हल्ला करण्याचा दबाव वाढेल. त्यांनी लष्करी फायद्यासाठी गंभीर राजकीय धोका पत्करला आहे. यामुळे ट्रम्प यांच्या शांततादूत प्रतिमेला धक्का लागला आहे. युक्रेन-रशियासह मध्य पूर्वेत युद्ध संपवण्याचे आवाहन करणारी अमेरिका स्वतःच किती दुटप्पी वागते, हे जगाने पुन्हा एकदा पाहिले. इराणवर अमेरिकेच्या हल्ल्यावर केवळ डेमोक्रॅट्सकडूनच, नव्हे तर ट्रम्प यांच्या स्वतःच्या ‘अमेरिका फर्स्ट’ चळवळीतूनही तीव्र टीका झाली आहे.
आपल्या तीन जवळच्या सल्लागारांसह राष्ट्राला संबोधित करण्याचा राष्ट्रपतींचा असामान्य निर्णय हा कदाचित विरोधकांकडून लक्ष्य होऊ नये, म्हणून त्यांच्या पक्षात एकता दाखविण्याचा प्रयत्न होता. ट्रम्प हे अमेरिकेला मोठ्या संघर्षात ओढत असतील, तर त्यामुळे त्यांच्या समर्थकांकडून बंड होऊ शकते. हा हल्ला अशा राष्ट्रपतींसाठी एक आक्रमक पाऊल होते, ज्यांनी त्यांच्या पहिल्या अध्यक्षीय कार्यकाळात कोणतेही नवीन युद्ध सुरू न करण्याचा दावा केला होता आणि गेल्या वर्षीच्या निवडणूक प्रचारादरम्यान देशाला परकीय संघर्षात ओढणाऱ्या त्यांच्या पूर्वसुरींविरुद्ध वारंवार टीका केली होती. इराणवर हल्ला करून ट्रम्प यांनी पाऊल उचलले आहे. पुढे काय होते, हे त्यांच्या नियंत्रणात राहणार नाही. शनिवारी रात्री उशिरा अमेरिकेने इराणवर हल्ला केला. इराणची अणुशक्ती बनण्याची वाढती गती रोखण्यासाठी देशाने इराणच्या तीन अणुस्थळांवर बॉम्बहल्ला केला आहे. तथापि, आता इराणवरील अमेरिकेच्या हल्ल्याबद्दल एक मोठा गौप्यस्फोट झाला आहे.
प्रत्यक्षात, अमेरिकेने हा हल्ला अचानक केलेला नाही, तर इस्रायल आणि अमेरिका या हल्ल्याची तयारी एका वर्षापासून करत होते. इराणचा अणुकार्यक्रम थांबवण्यासाठी अमेरिका आणि इस्रायली सैन्य एका वर्षापासून इराणवर हल्ला करण्याची तयारी करत होते. हल्ल्यासाठी युद्ध तालीमदेखील करण्यात आली होती. वर्षातून अनेक वेळा हल्ल्याचे सराव करण्यात आले होते. अमेरिका-इस्रायलने या हल्ल्यासाठी ठोस तयारी केली होती. ज्यो बायडेन यांच्या अध्यक्षपदाच्या काळात इराणवर हल्ला करण्यासाठी हा सराव करण्यात आला होता. या हल्ल्याबाबत इस्रायल आणि अमेरिकन सैन्यात संयुक्त सराव झाला होता. इराणच्या अणुस्थळाला लक्ष्य करणारा हा पहिलाच हल्ला आहे. अधिकाऱ्यांना असे वाटले नव्हते, की ते सरावानंतर इतक्या लवकर इराणवर हल्ला करतील.
अमेरिकेने इराणवर हल्ला केल्यापासून सौदी अरेबिया उच्च सुरक्षा सतर्कतेवर आहे. तथापि, सौदी अरेबियाच्या मीडिया कम्युनिकेशन ऑफिसने अद्याप या प्रकरणावर कोणतीही अधिकृत टिप्पणी केलेली नाही. अमेरिकेने मध्य पूर्वेतील सुमारे १९ ठिकाणी कायमस्वरूपी आणि तात्पुरते लष्करी तळ बांधले आहेत. यापैकी ८ कायमस्वरूपी तळ आहेत, जे बहरीन, इजिप्त, इराक, जॉर्डन, कुवेत, कतार, सौदी अरेबिया आणि संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये आहेत. २०२५ च्या मध्यापर्यंत सुमारे ५० हजार अमेरिकन सैनिक मध्य पूर्वेत उपस्थित आहेत, जे वेगवेगळ्या तळांवरून ऑपरेशनसाठी नेहमीच तयार असतात. आता इराण त्यावर हल्ला करण्याची शक्यता आहे.
