Chhatrapati Shivaji Maharaj 12 forts UNESCO World Heritage List: महाराष्ट्राच्या आणि संपूर्ण भारताच्या इतिहासात छत्रपती शिवाजी महाराजांचे योगदान अजरामर आहे. त्यांच्या पराक्रमी कारकीर्दीचे प्रतीक असलेल्या 12 किल्ल्यांचा समावेश युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत झाला आहे. ही महाराष्ट्रासाठी आणि शिवप्रेमींसाठी अत्यंत अभिमानाची आणि आनंदाची बाब आहे. 11 जुलै 2025 रोजी युनेस्कोच्या 47व्या अधिवेशनात या किल्ल्यांना “मराठा लष्करी भूप्रदेश” (Maratha Military Landscape) या संकल्पनेअंतर्गत जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा बहाल करण्यात आला.
युनेस्कोच्या यादीतील 12 किल्ले:
युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट झालेले हे 12 किल्ले खालीलप्रमाणे आहेत;
1 रायगड: स्वराज्याची पहिली राजधानी, जिथे शिवरायांचा राज्याभिषेक झाला.
2 राजगड: स्वराज्याची दुसरी राजधानी आणि मराठा साम्राज्याचा पाया.
3 प्रतापगड: अफझल खानाच्या पराभवाची साक्ष देणारा ऐतिहासिक किल्ला.
4 शिवनेरी: शिवरायांचा जन्मस्थान असलेला पवित्र किल्ला.
5 लोहगड: सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाचा आणि सह्याद्रीतील अभेद्य किल्ला.
6 पन्हाळा: मराठा इतिहासातील अनेक लढायांचा साक्षीदार.
7 साल्हेर: दख्खनमधील सर्वात उंच किल्ला, मराठ्यांच्या पराक्रमाचे प्रतीक.
8 सिंधुदुर्ग: सागरी संरक्षणासाठी बांधलेला कोकणातील भक्कम किल्ला.
9 विजयदुर्ग: सागरी व्यापार आणि संरक्षणाचे केंद्र.
10 सुवर्णदुर्ग: कोकण किनारपट्टीवरील ऐतिहासिक किल्ला.
11 खांदेरी: अरबी समुद्रातील व्यापार मार्गांचे संरक्षण करणारा किल्ला.
12 जिंजी: तामिळनाडूतील मराठा साम्राज्याचा विस्तार दर्शवणारा किल्ला.
हे किल्ले मराठा साम्राज्याच्या स्थापत्यशास्त्र, युद्धनीती आणि सांस्कृतिक वारशाचे अनमोल द्योतक आहेत.
या किल्ल्यांचे वैशिष्ट्य;
शिवरायांनी बांधलेले हे किल्ले केवळ लष्करी दृष्टिकोनातूनच नव्हे, तर स्थापत्यशास्त्र आणि भौगोलिक सांगड यांच्यामुळेही अद्वितीय आहेत. सह्याद्रीच्या डोंगररांगा, कोकण किनारपट्टी आणि दख्खनच्या पठारावर वसलेले हे किल्ले मराठ्यांच्या सामरिक बुद्धिमत्तेचे प्रतीक आहेत. या किल्ल्यांमधील “माची स्थापत्य” ही जगात कुठेही आढळत नाही. शत्रूला न दिसणारे दरवाजे आणि अभेद्य तटबंदी यामुळे हे किल्ले मराठा युद्धकौशल्याचे उत्तम उदाहरण आहेत.
शिवरायांनी या किल्ल्यांचा उपयोग स्वराज्याच्या निर्मितीसाठी आणि संरक्षणासाठी केला. उदाहरणार्थ, विजयदुर्ग आणि सिंधुदुर्ग हे सागरी किल्ले मराठ्यांच्या नौदल शक्तीचे प्रतीक होते, तर रायगड आणि राजगड हे स्वराज्याच्या प्रशासकीय आणि राजकीय केंद्रांचे आधारस्तंभ होते.
युनेस्कोच्या यादीत समावेशाचा प्रवास;
या किल्ल्यांना जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट करण्यासाठी महाराष्ट्र सरकार आणि केंद्र सरकार यांनी सातत्याने प्रयत्न केले. 2024-25 साठी भारताने “मराठा लष्करी भूप्रदेश” या संकल्पनेअंतर्गत या 12 किल्ल्यांचा प्रस्ताव युनेस्कोकडे सादर केला होता. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस आणि सांस्कृतिक कार्यमंत्री आशिष शेलार यांनी यासाठी विशेष पाठपुरावा केला. पॅरिस येथील युनेस्कोच्या 46व्या आणि 47व्या अधिवेशनात या किल्ल्यांचे सादरीकरण करण्यात आले. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या सहकार्याने आणि भारतीय पुरातत्व विभागाच्या योगदानामुळे हा ऐतिहासिक टप्पा गाठला गेला.
जागतिक वारसा दर्जाचे महत्त्व;
युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समावेश झाल्याने या किल्ल्यांचे संवर्धन आणि जतन यासाठी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सहाय्य मिळेल. यामुळे जगभरातील पर्यटकांचे लक्ष या किल्ल्यांकडे वेधले जाईल, ज्यामुळे स्थानिक पर्यटनाला चालना मिळेल आणि आर्थिक विकासाला गती मिळेल. शिवाय, या किल्ल्यांमधील मराठा इतिहास आणि शिवरायांचा पराक्रमी वारसा जगभरात पोहोचेल.
मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी याबाबत आनंद व्यक्त करताना म्हटले, “संपूर्ण देशवासियांचे आराध्यदैवत, रयतेचे राजे छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे 12 किल्ले युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट झाले आहेत. ही ‘अद्वितीय वैश्विक मूल्य’ असलेली उपलब्धी आहे.”शिवप्रेमींसाठी अभिमानाचा क्षण,या 12 किल्ल्यांचा युनेस्कोच्या यादीत समावेश होणे हा केवळ महाराष्ट्रासाठीच नव्हे, तर संपूर्ण भारतासाठी गौरवाचा क्षण आहे. शिवरायांनी स्वराज्याच्या निर्मितीसाठी आणि रयतेच्या कल्याणासाठी उभारलेले हे किल्ले मराठा साम्राज्याच्या शौर्याची आणि बुद्धिमत्तेची साक्ष देतात. या किल्ल्यांना मिळालेला जागतिक वारसा दर्जा शिवरायांच्या कार्याला आणि मराठा इतिहासाला जागतिक स्तरावर मान्यता देणारा आहे. जय भवानी, जय शिवाजी!
न्यूज अनकट प्रतिनिधी; प्रज्ञा शिंदे
